Świeca

Historia

Świeca z wosku pszczelego

Pierwsze znaleziska, mogące świadczyć o używaniu świec, pochodzą z obszaru Egiptu i Grecji oraz są datowane na około 3000 lat p.n.e. Świece te wykonane były pierwotnie z łoju - trudno tutaj jednoznacznie rozdzielić lampki łojowe z wykopalisk, od świeczników z resztkami świec - uznaje się jednak, że pierwsze świece zbudowane w sposób nam obecnie znany, wyprodukowali Rzymianie. Świece wykonane z wosku pszczelego pojawiły się w Europie dopiero w średniowieczu. Równolegle, w odleglejszych miejscach na ziemi, używano przeróżnych tłuszczów zwierzęcych (np. tłuszcz wielorybi - Chiny, tłuszcz z ryby Eulachon - Indianie) i roślinnych (np. z orzechów - Japonia) - zazwyczaj nie występujących na naszym kontynencie.

W Europie długi czas królowały świece łojowe, głównie ze względu na łatwość pozyskania materiału a przez to i cenę. Wadą ich była jednak konsystencja (tłuste w dotyku - łatwo brudzące) oraz gryzący, o brzydkim zapachu, obfity dym podczas spalania. Świece z wosku pszczelego były pozbawione tych wad, jednak były bardzo drogie i mogły sobie na nie pozwolić tylko najmajętniejsze osoby. Równocześnie, ze względu iż pszczoły hodowane były głównie w zakonach, świece woskowe stały się domeną duchowieństwa i przeniknęły do świadomości masowej jako symbol liturgiczny.

Wydarzenia w historii świecy

• (XV w.) Od 1415r. świece łojowe były używane w Londynie do oświetlania ulic.
• (XVI w.) Za czasów króla Zygmunta Augusta w Polsce produkcja świec zarówno woskowych jak i łojowych była obwarowana restrykcjami i na ich produkcję wydawano specjalne pozwolenia tzw. przywileje.
• (XVI w.) W XVI wieku w Polsce istniały tylko trzy fabryki wytwarzające świece woskowe sposobem maczanym.
• (XIX w.) Początek świec stearynowych datuje się od początku XIX wieku, gdy M.E.Chevreul i J.L. Gay Lussac otrzymali patent na wyrób kwasu stearowego w 1825r. Kwas ten otrzymywany jest na kilka sposobów z łoju zwierzęcego.
• (XIX w.) Knoty plecione wprowadził Jules de Cambacérès w 1834r. (wcześniej występowały głównie w wersji skręcanej).
• (XIX w.) W 1834 r. Joseph Morgan przedstawił pierwsza maszynę pozwalająca, na seryjną produkcję odlewanych świec. Składała się ona z cylindra z ruchomym tłokiem, który wpychał zastygniętą świecę.
• (XIX w.) Wraz z rozpoczęciem produkcji parafiny z ropy i łupków węglowych nastała nowa era dla świec. Pozostałość procesu destylacji ropy, jaką jest parafina, była najtańszym paliwem jakie do tej pory wynaleziono - a brak nieprzyjemnego zapachu i czystość spalania sprawiły za zatriumfowała jako źródło poręcznego światła do czasu wynalezienia elektryczności i żarówki.

Ciekawostki

• Najstarsza, działająca wytwórnia świec to Rathbornes Candles, założona w Dublinie w 1488r.
• Alfred Wielki (ok. 849 - 899) używał znaczonych świec, znanych również jako świece-zegarowe, by podzielić swój dzień na równe części poświęcone nauce, modlitwie, obowiązkom królewskim i wypoczynkowi. Świeca taka miała zaznaczone w koło linie, pokazująć upływającego godziny.
• Stosowano również inne metody odmierzania czasu, najprostsza z nich to kawałek metalu wbity w świecę - kiedy wosk wokół niego się stopił, kawałek upadał na talerz oznajmiając mijający czas. Wersja bardziej zaawansowana składała się z kilku sznurków przyczepionych do kijka (równo oddzielonych od siebie). Na końcu każdego sznurka był odważnik, przewieszony nad poprzeczką i talerzem. Sznurki po kolei przepalały się, upuszczając odważnik z dźwiękiem na talerz.
• W XVII wiecznych pamiętnikach, tak Ulryk Werdum opisuje polską rybę - świecę

  Pomiędzy rybami znajduje się w Prusach i Polsce mała, około pół ćwierci łokcia lub trochę więcej długa [...]. Polacy nazywają ją piskorz. [...] Kiedy rybę tę ususzą i zapalą, pali się jak świeca, na co jej też ludzie używają.

Różne rodzaje paliwa do świec

Przez cały okres masowego stosowania świec, człowiek eksperymentował z różnymi materiałami do ich produkcji. Chodziło głównie o ich naturalną dla danego regionu dostępność, koszt i oczywiście właściwości. Poniżej krótka lista używanych materiałów:

• Łój zwierzęcy, chyba najpopularniejszy materiał na świecę (obecnie praktycznie nie używany) - swoją popularność zawdzięczał ogólnodostępności, oraz z racji możliwości produkcji z odpadków zwierzęcych, był tani
• Wosk pszczeli, obecnie jedyny powszechnie znany przedstawiciel historycznego paliwa do świec, posiada dobre właściwości palne, ładnie (choć to oczywiście rzecz względna) pachnie, nie dymi i dobrze się przechowuje. Podstawową jego wadą jest cena - która do tej pory nie pozwoliła na upowszechnienie się tego materiału
• Ryba Eulachon, zwana również rybą-świecą (ang. candlefish) - wytapiany z niej tłuszcz był używany przez Indian jako materiał do produkcji świec, ponoć w wersji najprymitywniejszej, wystarczyło wysuszoną rybę nabić na kijek i podpalić (podobnie jak z polskim piskorzem).
• Spermacet wielorybi - substancja występująca w głowie kaszalotów, powszechnie stosowany w Chinach do wyrobu świec.
• Wosk z woskownicy - substancja woskowata pozyskiwana w procesie gotowania owoców roślin, posiada przyjemny zapach i pali się bezdymnie. Pierwotnie odkryta ponoć w Ameryce Północnej przez kobiety przybyłe w ramach osadnictwa Europejskiego.
• Stearyna - Świece stearynowe (produkowane z kwasu stearynowego) powstawały przez chemiczną i fizyczną obróbkę łoju. Proces ten (jak zostało wspomniane wcześniej) został opatentowany w 1825r. W jego wyniku powstaje twarda masa użytkowana na świece, oraz płynne kwasy stosowane np. przy wyrobie mydła.

Trochę o knotach...

O knotach możemy poczytać w osobnym artykule - wyodrębnionym, jakiś czas temu, z niniejszego wpisu.

Materiały pokrewne

• Jak zrobić świecę
• Lampka łojowa
• Lampka oliwna
• Lampa polska
• Knot

Obrazy (wybrane) przedstawiające świece

Okres do XIII wieku włącznie

• Obrazy datowane do XIII wieku
• 
  Po lewej, śmierć Eliego; po prawej Filistyni i Arka Przymierza, ok. 1250r. (XIII wiek)

Okres XIV wieku

• Obrazy datowane na XIV wiek
• 
  48v: Bruder Eberhard von Sax
• 
  Sprzedawca świec, ok. 1370-00r

Okres XV wieku

• Obrazy datowane na XV wiek
• 
  "Accidia" (lenistwo) - kobieta w stroju zakonnicy, symbolizująca Kościół, budzi śpiącego mężczyznę
• 
  "Zwiastowanie" - środkowy fragment tryptyku
• 
  Św. Hieronim w pracowni
• 
  "Śmierć Matki Boskiej"
• 
  Portret małżonków Arnolfinich
• 
  Zwiastowanie ze św. Emidiuszem
• 
  Ofiarowanie w świątyni
• 
  Turniej: Nagroda dla zwycięzcy (detal - żyrandol)
• 
  Zwiastowanie - detal, 1470-80r.

Okres XVI wieku

• Obrazy datowane na XVI wiek
• 
  "Dwóch poborców podatkowych"
• 
  Pius II kanonizuje Katarzynę z Sienny (dolny fragment)