Cyna
Cyna — miękki metal o srebrzystej barwie i niskiej temperaturze topnienia, wykorzystywany do wykonywania odlewów, sporządzania stopów oraz pokrywania powierzchni innych metali. Czysta cyna topi się w temperaturze około 232°C.[1]
W opisach zabytków określenie „cynowy” może oznaczać zarówno przedmiot wykonany z cyny, jak i z jej stopu. Angielskie określenie pewter odnosi się do stopów opartych na cynie, zawierających różne dodatki, między innymi ołów, miedź, antymon lub bizmut. Ich skład zmieniał się zależnie od miejsca, okresu i przeznaczenia wyrobu.[2]
Właściwości i dobór materiału
Niska temperatura topnienia ułatwiała wykonywanie odlewów, natomiast miękkość czystej cyny ograniczała jej zastosowania. Dodatki stopowe pozwalały zmieniać właściwości materiału. Przykładowo miedź i antymon stosowano do jego utwardzania; ołów był również tańszym składnikiem zwiększającym objętość produkowanego stopu.[2]
Przy odtwarzaniu przedmiotu należy rozróżniać:
- czystą cynę — metal o określonych właściwościach;
- stop cyny — materiał, którego właściwości i temperatura topnienia zależą od składu;
- przedmiot cynowany — wykonany z innego metalu i pokryty warstwą cyny.
Sama nazwa materiału w katalogu lub podpisie ilustracji nie jest recepturą odlewniczą. Dobór stopu do rekonstrukcji warto opierać na analizie konkretnego zabytku albo na przepisach odnoszących się do danego miejsca, czasu i rodzaju wyrobu.
Zastosowania
Z cyny i jej stopów wykonywano między innymi naczynia stołowe, łyżki, dzbany, kubki, świeczniki, guziki i odznaki pielgrzymie.[3]
Popularność poszczególnych wyrobów zmieniała się regionalnie. W Wielkiej Brytanii szczególnie duże ilości cynowych naczyń stołowych wytwarzano w latach 1650–1780, czyli w XVII i XVIII wieku. Zmieniał się także ich wygląd, między innymi szerokość i profil kołnierzy talerzy oraz sposób wykończenia krawędzi.[4]
Przy wyborze wzoru do rekonstrukcji należy zatem uwzględniać nie tylko materiał, ale także datowanie, pochodzenie i formę przedmiotu.
Drobne odlewy
Przykładami drobnych wyrobów przedstawionych w Almanachu są odznaka pielgrzymia z Pragi oraz gwizdek z Southwark.
Badania średniowiecznych odznak, żetonów i innych drobnych przedmiotów ze zbiorów Museum of London wykazały znaczne zróżnicowanie materiałów: od ołowiu, przez stopy ołowiu z cyną, po cynę z niewielkimi domieszkami. Nie należy więc przyjmować jednego składu stopu dla wszystkich średniowiecznych drobnych odlewów.[5]
Cynowanie
Cynowanie polega na pokrywaniu powierzchni innego metalu warstwą cyny, stosowaną między innymi jako zabezpieczenie przed korozją.[1] Przedmiot cynowany należy odróżniać od odlewu wykonanego z cyny lub jej stopu: podobny wygląd powierzchni nie oznacza tej samej konstrukcji ani technologii wykonania.
Przepisy cechowe miast pruskich
Poniższe zestawienie opiera się na wtórnym przytoczeniu zapisów cechowych na forum Freha. Daty, brzmienie przepisów i znaczenie poszczególnych prób wymagają weryfikacji w publikacji źródłowej.[6]
| Data | Przedmiot | Wymagany materiał według przytoczonego przekazu |
|---|---|---|
| 28 marca 1410 | Butle | Czysta cyna. |
| 28 marca 1410 | Misy | Cyna próby czwartej: 3 funty cyny i 1 funt ołowiu. |
| Późniejsza zmiana, bez podanej daty | Misy i konwie | Dopuszczono wykonywanie mis z czystej cyny; konwie miały być wykonywane z cyny próby czwartej. |
| 1421 | Butle i stągwie wykonywane jako praca mistrzowska | Czysta cyna. |
| 1432 | Stągwie | Cyna próby czternastej. |
| 1435 | Konwie | Cyna próby trzeciej. |
| 1435 | Misy i talerze | Cyna próby szóstej. |
| 1435 | Butle | Czysta cyna. |
Podane dla próby czwartej proporcje 3 części masowych cyny do 1 części ołowiu odpowiadają 75% cyny i 25% ołowiu. Pozostałych oznaczeń prób nie należy przeliczać na skład procentowy bez ustalenia sposobu ich definiowania w danym źródle. Również historycznego określenia „czysta cyna” nie należy automatycznie utożsamiać ze współczesną, laboratoryjnie określoną czystością metalu.
Oznaczenia na wyrobach
Na wyrobach cynowych mogą występować znaki warsztatowe, oznaczenia jakości, napisy oraz znaki związane z kontrolą pojemności naczyń. Ich znaczenie należy ustalać dla konkretnego obszaru i okresu.[7]
Przykładowo w wyrobach brytyjskich znak róży z koroną stosowano od połowy XVI wieku jako oznaczenie metalu wyższej jakości, a pod koniec XVII wieku koronowany znak X wiązano z twardszymi stopami. Z czasem oznaczenia te zaczęto stosować bez zachowania pierwotnych rozróżnień.[8]
Znak może pomóc w określeniu pochodzenia lub datowania przedmiotu, lecz nie zastępuje ustalenia składu stopu. Przy odtwarzaniu oznaczeń należy kopiować znaki udokumentowane dla wybranego wzoru.
Naczynia użytkowe w rekonstrukcji
Historyczne stosowanie stopów zawierających ołów nie oznacza, że należy wykorzystywać je do współczesnych naczyń służących do jedzenia i picia. The Pewter Society odradza picie ze starych naczyń wykonanych ze stopów zawierających ołów.[9]
Do użytkowej rekonstrukcji naczynia należy dobierać materiał o znanym składzie i potwierdzonym przeznaczeniu do kontaktu z żywnością. Ewentualne odstępstwo od historycznego składu warto odnotować w dokumentacji rekonstrukcji.
Zobacz także
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 Tin — Element information, properties and uses, Royal Society of Chemistry (ang.).
- ↑ 2,0 2,1 The Metal, The Pewter Society (ang.).
- ↑ About pewter, The Pewter Society (ang.).
- ↑ Pewter for eating, The Pewter Society (ang.).
- ↑ Paul Wilthew, Analysis of Medieval “Pewter” Objects from the Museum of London, Ancient Monuments Laboratory, raport udostępniony przez Historic England (ang.).
- ↑ EwKa, wpis w dyskusji „Odlewy cynowe”, forum Freha. Wtórne przytoczenie przepisów; nie podano tu publikacji źródłowej ani numerów stron.
- ↑ Pewterers’ marks, The Pewter Society (ang.).
- ↑ Quality marks, The Pewter Society (ang.).
- ↑ FAQ, The Pewter Society, odpowiedź na pytanie o używanie starego cynowego kufla do picia (ang.).
