|
|
| Linia 1: |
Linia 1: |
| [[Plik:Almanach-Badges-Praga.jpeg|thumb|300px|Odznaka pielgrzymia z Pragi, datowana na lata 1354–1437 ([[:Kategoria:XIV|XIV]]–[[:Kategoria:XV|XV]] wiek), opisana jako odlew cynowy. Muzeum Miejskie w Pradze.]] | | [[Cyna]] jest pierwiastkiem występującym w dużych ilościach w skorupie ziemskiej. W czystej formie jest bardzo miękka i przez to najczęściej w otaczających nas przedmiotach - domieszkowana. Dodatkowo proces oczyszczania rudy jest procesem kosztownym i dlatego też w potocznym rozumieniu, zwykło się używać określenia [[cyna]] dla całej gamy jej stopów. W tym najpopularniejszego stopu [[Cyna|cyny]] z ołowiem. |
|
| |
|
| '''Cyna''' — miękki metal o srebrzystej barwie i niskiej temperaturze topnienia, wykorzystywany do wykonywania odlewów, sporządzania stopów oraz pokrywania powierzchni innych metali. Czysta cyna topi się w temperaturze około 232°C.<ref name="RSC">[https://periodic-table.rsc.org/element/50/Tin ''Tin — Element information, properties and uses''], Royal Society of Chemistry (ang.).</ref>
| | Ze względu na dostępność, niską temperaturę topnienia, łatwość odlewania, dobre własności mechaniczne a także stosunkowo niską cenę, przedmioty cynowe były niegdyś bardzo popularne. Największy rozkwit produkcji przedmiotów wykonanych z [[Cyna|cyny]] przypisuje się okresowi późnego [[Średniowiecze|średniowiecza]] i [[Renesans|renesansu]], czyli na lata pomiędzy [[XIV]] i [[XVI]] wiekiem. |
|
| |
|
| W opisach zabytków określenie „cynowy” może oznaczać zarówno przedmiot wykonany z cyny, jak i z jej stopu. Angielskie określenie ''[[wikipedia:Pewter|pewter]]'' odnosi się do stopów opartych na cynie, zawierających różne dodatki, między innymi ołów, miedź, antymon lub bizmut. Ich skład zmieniał się zależnie od miejsca, okresu i przeznaczenia wyrobu.<ref name="Metal">[https://www.pewtersociety.org/about-pewter/metal ''The Metal''], The Pewter Society (ang.).</ref>
| | [[Cyna|Cyny]] używa się również do pokrywania innych metali cienką warstwą antykorozyjną. Proces cynowania stosowany obecnie jest do zabezpieczania stalowych naczyń stosowanych w przemyśle spożywczym np. puszek do konserw oraz konwi na mleko. Historycznie cynowanie chroniło przed szkodliwymi dla zdrowia tlenkami miedzi powstającymi np. w naczyniach miedzianych. |
|
| |
|
| == Właściwości i dobór materiału ==
| | Największe złoża cyny mieszczą się w Indonezji, Chinach, Tajlandii, Boliwii, Malezji, Rosji, Brazylii, Birmie i Australii.<ref>[http://pl.wikipedia.org/wiki/Cyna Wikipedia.org]</ref> |
| Niska temperatura topnienia ułatwiała wykonywanie odlewów, natomiast miękkość czystej cyny ograniczała jej zastosowania. Dodatki stopowe pozwalały zmieniać właściwości materiału. Przykładowo miedź i antymon stosowano do jego utwardzania; ołów był również tańszym składnikiem zwiększającym objętość produkowanego stopu.<ref name="Metal" />
| |
|
| |
|
| Przy odtwarzaniu przedmiotu należy rozróżniać:
| | Domieszkowana cyna, wykorzystywana do wytwarzania szerokiej gamy przedmiotów domowych i spożywczych, w krajach anglojęzycznych znana jest jako ''[[wikipedia:Pewter|pewter]]''. W języku Polskim nie powstała osobna nazwa dla tego stopu. |
| * '''czystą cynę''' — metal o określonych właściwościach;
| |
| * '''stop cyny''' — materiał, którego właściwości i temperatura topnienia zależą od składu;
| |
| * '''przedmiot cynowany''' — wykonany z innego metalu i pokryty warstwą cyny.
| |
|
| |
|
| Sama nazwa materiału w katalogu lub podpisie ilustracji nie jest recepturą odlewniczą. Dobór stopu do rekonstrukcji warto opierać na analizie konkretnego zabytku albo na przepisach odnoszących się do danego miejsca, czasu i rodzaju wyrobu.
| | == Oznaczenia stopów == |
| | * "zinn-bleifrei" - "cynowy - bezołowiowy" |
| | * "fein zinn" - "czysta cyna" |
| | * "alte probe" - oznacza cynę z domieszką ołowiu<ref>[http://www.pewtertankardsflagons.com/index.php?p=1_2_-Marks Oznaczenia stopów cyny i popularne symbole]</ref> |
|
| |
|
| == Zastosowania == | | == Historia == |
| Z cyny i jej stopów wykonywano między innymi naczynia stołowe, łyżki, dzbany, kubki, świeczniki, guziki i odznaki pielgrzymie.<ref>[https://www.pewtersociety.org/about-pewter ''About pewter''], The Pewter Society (ang.).</ref> | | Z zapisów cechowych z Elbląga: |
| | * 1421r ustalono że w pracy mistrzowskiej było trzeba wykonać butle i stągwie z czystej [[Cyna|cyny]] wiec forma naczynia miała tu kolosalne znaczenie (jak i przeznaczenie - tu do przechowywania płynów zimnych). |
| | * Na zjeździe przedstawicieli cechów miast pruskich z 28.III.1410r. w Elblągu ustalono, ze następujące przedmioty maja być wykonywane z określonych rodzajów metalu: |
| | ** czysta cyna-butle |
| | ** cyna próby 4tej (3 funty cyny, 1 funt ołowiu) - misy |
| | Zmieniono później postanowienie co do mis, dając pozwolenie na wykonanie ich z czystej cyny, konwie zaś z próby 4tej. |
| | * W 1432r. ustalono znów próbę 14ta dla stągwi. |
| | * W 1435r. zalecono aby konwie były z próby 3ciej, misy i talerze z próby 6tej, butle z czystej cyny. |
| | * Dopiero w 1779 roku nakazano bezwzględnie stosowanie tylko czystej cyny (fein Zinn, w przypadku angielskich dodatkowo znak aniołka) a stare wyroby ze stopów cyny z ołowiem maja być przetopione lub oznaczone "Alte probe". <ref>[http://www.freha.pl/index.php?s=&showtopic=913&view=findpost&p=130072 Freha.pl (odlewnictwo) Odlewy cynowe] Autor: [http://www.freha.pl/index.php?showuser=217 EwKa]</ref> |
|
| |
|
| Popularność poszczególnych wyrobów zmieniała się regionalnie. W Wielkiej Brytanii szczególnie duże ilości cynowych naczyń stołowych wytwarzano w latach 1650–1780, czyli w [[:Kategoria:XVII|XVII]] i [[:Kategoria:XVIII|XVIII]] wieku. Zmieniał się także ich wygląd, między innymi szerokość i profil kołnierzy talerzy oraz sposób wykończenia krawędzi.<ref name="Naczynia">[https://www.pewtersociety.org/about-pewter/pewter-eating ''Pewter for eating''], The Pewter Society (ang.).</ref>
| | == Bibliografia == |
| | | <references/> |
| Przy wyborze wzoru do rekonstrukcji należy zatem uwzględniać nie tylko materiał, ale także datowanie, pochodzenie i formę przedmiotu.
| |
| | |
| === Drobne odlewy === | |
| [[Plik:Gwizdek Cynowy.jpg|thumb|250px|Gwizdek ze stopu cyny, zdobiony ptakami, z Southwark w Londynie. [[:Kategoria:XVI|XVI]] wiek; wymiary 4,5 × 3,1 cm, średnica pierścienia 1,7 cm.]]
| |
| | |
| Przykładami drobnych wyrobów przedstawionych w Almanachu są odznaka pielgrzymia z Pragi oraz gwizdek z Southwark.
| |
| | |
| Badania średniowiecznych odznak, żetonów i innych drobnych przedmiotów ze zbiorów Museum of London wykazały znaczne zróżnicowanie materiałów: od ołowiu, przez stopy ołowiu z cyną, po cynę z niewielkimi domieszkami. Nie należy więc przyjmować jednego składu stopu dla wszystkich średniowiecznych drobnych odlewów.<ref name="Wilthew">Paul Wilthew, [https://historicengland.org.uk/research/results/reports/2582/PEWTEROBJECTSFROMTHEMUSEUMOFLONDON ''Analysis of Medieval “Pewter” Objects from the Museum of London''], Ancient Monuments Laboratory, raport udostępniony przez Historic England (ang.).</ref>
| |
| | |
| === Cynowanie ===
| |
| Cynowanie polega na pokrywaniu powierzchni innego metalu warstwą cyny, stosowaną między innymi jako zabezpieczenie przed korozją.<ref name="RSC" /> Przedmiot cynowany należy odróżniać od odlewu wykonanego z cyny lub jej stopu: podobny wygląd powierzchni nie oznacza tej samej konstrukcji ani technologii wykonania.
| |
| | |
| == Przepisy cechowe miast pruskich ==
| |
| Poniższe zestawienie opiera się na wtórnym przytoczeniu zapisów cechowych na forum Freha. Daty, brzmienie przepisów i znaczenie poszczególnych prób wymagają weryfikacji w publikacji źródłowej.<ref name="Freha">EwKa, [http://www.freha.pl/index.php?s=&showtopic=913&view=findpost&p=130072 wpis w dyskusji „Odlewy cynowe”], forum Freha. Wtórne przytoczenie przepisów; nie podano tu publikacji źródłowej ani numerów stron.</ref>
| |
| | |
| {| class="wikitable"
| |
| ! Data
| |
| ! Przedmiot
| |
| ! Wymagany materiał według przytoczonego przekazu
| |
| |-
| |
| | 28 marca 1410
| |
| | Butle
| |
| | Czysta cyna.
| |
| |-
| |
| | 28 marca 1410
| |
| | Misy
| |
| | Cyna próby czwartej: 3 funty cyny i 1 funt ołowiu.
| |
| |-
| |
| | Późniejsza zmiana, bez podanej daty
| |
| | Misy i konwie
| |
| | Dopuszczono wykonywanie mis z czystej cyny; konwie miały być wykonywane z cyny próby czwartej.
| |
| |-
| |
| | 1421
| |
| | Butle i stągwie wykonywane jako praca mistrzowska
| |
| | Czysta cyna.
| |
| |-
| |
| | 1432
| |
| | Stągwie
| |
| | Cyna próby czternastej.
| |
| |-
| |
| | 1435
| |
| | Konwie
| |
| | Cyna próby trzeciej.
| |
| |-
| |
| | 1435
| |
| | Misy i talerze
| |
| | Cyna próby szóstej.
| |
| |-
| |
| | 1435
| |
| | Butle
| |
| | Czysta cyna.
| |
| |}
| |
| | |
| Podane dla próby czwartej proporcje 3 części masowych cyny do 1 części ołowiu odpowiadają 75% cyny i 25% ołowiu. Pozostałych oznaczeń prób nie należy przeliczać na skład procentowy bez ustalenia sposobu ich definiowania w danym źródle. Również historycznego określenia „czysta cyna” nie należy automatycznie utożsamiać ze współczesną, laboratoryjnie określoną czystością metalu.
| |
| | |
| == Oznaczenia na wyrobach ==
| |
| Na wyrobach cynowych mogą występować znaki warsztatowe, oznaczenia jakości, napisy oraz znaki związane z kontrolą pojemności naczyń. Ich znaczenie należy ustalać dla konkretnego obszaru i okresu.<ref>[https://production.pewtersociety.org/identifying-and-collecting-pewter/pewterers-marks ''Pewterers’ marks''], The Pewter Society (ang.).</ref>
| |
| | |
| Przykładowo w wyrobach brytyjskich znak róży z koroną stosowano od połowy [[:Kategoria:XVI|XVI]] wieku jako oznaczenie metalu wyższej jakości, a pod koniec [[:Kategoria:XVII|XVII]] wieku koronowany znak X wiązano z twardszymi stopami. Z czasem oznaczenia te zaczęto stosować bez zachowania pierwotnych rozróżnień.<ref>[https://www.pewtersociety.org/identifying-and-collecting-pewter/pewterers-marks/quality-marks ''Quality marks''], The Pewter Society (ang.).</ref>
| |
| | |
| Znak może pomóc w określeniu pochodzenia lub datowania przedmiotu, lecz nie zastępuje ustalenia składu stopu. Przy odtwarzaniu oznaczeń należy kopiować znaki udokumentowane dla wybranego wzoru.
| |
| | |
| == Naczynia użytkowe w rekonstrukcji ==
| |
| Historyczne stosowanie stopów zawierających ołów nie oznacza, że należy wykorzystywać je do współczesnych naczyń służących do jedzenia i picia. The Pewter Society odradza picie ze starych naczyń wykonanych ze stopów zawierających ołów.<ref>[https://prod.pewtersociety.org/pewter-society/faq ''FAQ''], The Pewter Society, odpowiedź na pytanie o używanie starego cynowego kufla do picia (ang.).</ref>
| |
| | |
| Do użytkowej rekonstrukcji naczynia należy dobierać materiał o znanym składzie i potwierdzonym przeznaczeniu do kontaktu z żywnością. Ewentualne odstępstwo od historycznego składu warto odnotować w dokumentacji rekonstrukcji.
| |
| | |
| == Zobacz także ==
| |
| * [[:Kategoria:Wyroby z cyny|Wyroby z cyny]]
| |
| * [[:Kategoria:Rzemieślnictwo|Rzemieślnictwo]]
| |
| | |
| == Przypisy ==
| |
| <references /> | |
|
| |
|
| | <br> |
| | ---- |
| [[Kategoria:Rzemieślnictwo]] | | [[Kategoria:Rzemieślnictwo]] |
| [[Kategoria:Wyroby z cyny]] | | [[Kategoria:Wyroby z cyny]] |
Cyna jest pierwiastkiem występującym w dużych ilościach w skorupie ziemskiej. W czystej formie jest bardzo miękka i przez to najczęściej w otaczających nas przedmiotach - domieszkowana. Dodatkowo proces oczyszczania rudy jest procesem kosztownym i dlatego też w potocznym rozumieniu, zwykło się używać określenia cyna dla całej gamy jej stopów. W tym najpopularniejszego stopu cyny z ołowiem.
Ze względu na dostępność, niską temperaturę topnienia, łatwość odlewania, dobre własności mechaniczne a także stosunkowo niską cenę, przedmioty cynowe były niegdyś bardzo popularne. Największy rozkwit produkcji przedmiotów wykonanych z cyny przypisuje się okresowi późnego średniowiecza i renesansu, czyli na lata pomiędzy XIV i XVI wiekiem.
Cyny używa się również do pokrywania innych metali cienką warstwą antykorozyjną. Proces cynowania stosowany obecnie jest do zabezpieczania stalowych naczyń stosowanych w przemyśle spożywczym np. puszek do konserw oraz konwi na mleko. Historycznie cynowanie chroniło przed szkodliwymi dla zdrowia tlenkami miedzi powstającymi np. w naczyniach miedzianych.
Największe złoża cyny mieszczą się w Indonezji, Chinach, Tajlandii, Boliwii, Malezji, Rosji, Brazylii, Birmie i Australii.[1]
Domieszkowana cyna, wykorzystywana do wytwarzania szerokiej gamy przedmiotów domowych i spożywczych, w krajach anglojęzycznych znana jest jako pewter. W języku Polskim nie powstała osobna nazwa dla tego stopu.
Oznaczenia stopów
- "zinn-bleifrei" - "cynowy - bezołowiowy"
- "fein zinn" - "czysta cyna"
- "alte probe" - oznacza cynę z domieszką ołowiu[2]
Historia
Z zapisów cechowych z Elbląga:
- 1421r ustalono że w pracy mistrzowskiej było trzeba wykonać butle i stągwie z czystej cyny wiec forma naczynia miała tu kolosalne znaczenie (jak i przeznaczenie - tu do przechowywania płynów zimnych).
- Na zjeździe przedstawicieli cechów miast pruskich z 28.III.1410r. w Elblągu ustalono, ze następujące przedmioty maja być wykonywane z określonych rodzajów metalu:
- czysta cyna-butle
- cyna próby 4tej (3 funty cyny, 1 funt ołowiu) - misy
Zmieniono później postanowienie co do mis, dając pozwolenie na wykonanie ich z czystej cyny, konwie zaś z próby 4tej.
- W 1432r. ustalono znów próbę 14ta dla stągwi.
- W 1435r. zalecono aby konwie były z próby 3ciej, misy i talerze z próby 6tej, butle z czystej cyny.
- Dopiero w 1779 roku nakazano bezwzględnie stosowanie tylko czystej cyny (fein Zinn, w przypadku angielskich dodatkowo znak aniołka) a stare wyroby ze stopów cyny z ołowiem maja być przetopione lub oznaczone "Alte probe". [3]
Bibliografia
