Cyna

Odznaka pielgrzymia z Pragi, datowana na lata 1354–1437 (XIV–XV wiek), opisana jako odlew cynowy. Muzeum Miejskie w Pradze.

Cyna — miękki metal o srebrzystej barwie i niskiej temperaturze topnienia, wykorzystywany do wykonywania odlewów, sporządzania stopów oraz pokrywania powierzchni innych metali. Czysta cyna topi się w temperaturze około 232°C.

W opisach zabytków określenie „cynowy” może oznaczać zarówno przedmiot wykonany z cyny, jak i z jej stopu. Angielskie określenie pewter odnosi się do stopów opartych na cynie, zawierających różne dodatki, między innymi ołów, miedź, antymon lub bizmut. Ich skład zmieniał się zależnie od miejsca, okresu i przeznaczenia wyrobu.

Właściwości i dobór materiału

Niska temperatura topnienia ułatwiała wykonywanie odlewów, natomiast miękkość czystej cyny ograniczała jej zastosowania. Dodatki stopowe pozwalały zmieniać właściwości materiału. Przykładowo miedź i antymon stosowano do jego utwardzania; ołów był również tańszym składnikiem zwiększającym objętość produkowanego stopu.

Przy odtwarzaniu przedmiotu należy rozróżniać:

• czystą cynę — metal o określonych właściwościach;
• stop cyny — materiał, którego właściwości i temperatura topnienia zależą od składu;
• przedmiot cynowany — wykonany z innego metalu i pokryty warstwą cyny.

Sama nazwa materiału w katalogu lub podpisie ilustracji nie jest recepturą odlewniczą. Dobór stopu do rekonstrukcji warto opierać na analizie konkretnego zabytku albo na przepisach odnoszących się do danego miejsca, czasu i rodzaju wyrobu.

Zastosowania

Z cyny i jej stopów wykonywano między innymi naczynia stołowe, łyżki, dzbany, kubki, świeczniki, guziki i odznaki pielgrzymie.

Popularność poszczególnych wyrobów zmieniała się regionalnie. W Wielkiej Brytanii szczególnie duże ilości cynowych naczyń stołowych wytwarzano w latach 1650–1780, czyli w XVII i XVIII wieku. Zmieniał się także ich wygląd, między innymi szerokość i profil kołnierzy talerzy oraz sposób wykończenia krawędzi.

Przy wyborze wzoru do rekonstrukcji należy zatem uwzględniać nie tylko materiał, ale także datowanie, pochodzenie i formę przedmiotu.

Drobne odlewy

Gwizdek ze stopu cyny, zdobiony ptakami, z Southwark w Londynie. XVI wiek; wymiary 4,5 × 3,1 cm, średnica pierścienia 1,7 cm.

Przykładami drobnych wyrobów przedstawionych w Almanachu są odznaka pielgrzymia z Pragi oraz gwizdek z Southwark.

Badania średniowiecznych odznak, żetonów i innych drobnych przedmiotów ze zbiorów Museum of London wykazały znaczne zróżnicowanie materiałów: od ołowiu, przez stopy ołowiu z cyną, po cynę z niewielkimi domieszkami. Nie należy więc przyjmować jednego składu stopu dla wszystkich średniowiecznych drobnych odlewów.

Cynowanie

Cynowanie polega na pokrywaniu powierzchni innego metalu warstwą cyny, stosowaną między innymi jako zabezpieczenie przed korozją. Przedmiot cynowany należy odróżniać od odlewu wykonanego z cyny lub jej stopu: podobny wygląd powierzchni nie oznacza tej samej konstrukcji ani technologii wykonania.

Przepisy cechowe miast pruskich

Poniższe zestawienie opiera się na wtórnym przytoczeniu zapisów cechowych na forum Freha. Daty, brzmienie przepisów i znaczenie poszczególnych prób wymagają weryfikacji w publikacji źródłowej.

Data	Przedmiot	Wymagany materiał według przytoczonego przekazu
28 marca 1410	Butle	Czysta cyna.
28 marca 1410	Misy	Cyna próby czwartej: 3 funty cyny i 1 funt ołowiu.
Późniejsza zmiana, bez podanej daty	Misy i konwie	Dopuszczono wykonywanie mis z czystej cyny; konwie miały być wykonywane z cyny próby czwartej.
1421	Butle i stągwie wykonywane jako praca mistrzowska	Czysta cyna.
1432	Stągwie	Cyna próby czternastej.
1435	Konwie	Cyna próby trzeciej.
1435	Misy i talerze	Cyna próby szóstej.
1435	Butle	Czysta cyna.

Podane dla próby czwartej proporcje 3 części masowych cyny do 1 części ołowiu odpowiadają 75% cyny i 25% ołowiu. Pozostałych oznaczeń prób nie należy przeliczać na skład procentowy bez ustalenia sposobu ich definiowania w danym źródle. Również historycznego określenia „czysta cyna” nie należy automatycznie utożsamiać ze współczesną, laboratoryjnie określoną czystością metalu.

Oznaczenia na wyrobach

Na wyrobach cynowych mogą występować znaki warsztatowe, oznaczenia jakości, napisy oraz znaki związane z kontrolą pojemności naczyń. Ich znaczenie należy ustalać dla konkretnego obszaru i okresu.

Przykładowo w wyrobach brytyjskich znak róży z koroną stosowano od połowy XVI wieku jako oznaczenie metalu wyższej jakości, a pod koniec XVII wieku koronowany znak X wiązano z twardszymi stopami. Z czasem oznaczenia te zaczęto stosować bez zachowania pierwotnych rozróżnień.

Znak może pomóc w określeniu pochodzenia lub datowania przedmiotu, lecz nie zastępuje ustalenia składu stopu. Przy odtwarzaniu oznaczeń należy kopiować znaki udokumentowane dla wybranego wzoru.

Naczynia użytkowe w rekonstrukcji

Historyczne stosowanie stopów zawierających ołów nie oznacza, że należy wykorzystywać je do współczesnych naczyń służących do jedzenia i picia. The Pewter Society odradza picie ze starych naczyń wykonanych ze stopów zawierających ołów.

Do użytkowej rekonstrukcji naczynia należy dobierać materiał o znanym składzie i potwierdzonym przeznaczeniu do kontaktu z żywnością. Ewentualne odstępstwo od historycznego składu warto odnotować w dokumentacji rekonstrukcji.

Zobacz także

• Wyroby z cyny
• Rzemieślnictwo