Tekst źródłowy strony William Wallace

'''Sir William Wallace''' ok.1270 - 1305

Sir '''William Wallace''' był drugim synem Sir [[Alan Wallace|Alana Wallace'a]]<ref>Istnieje bardzo popularne mniemanie, iż William Wallace był synem Malcolma Wallace - wynika to z zapisków [[Blind Harry|Blind Harry'ego]]. Jednak w 1999r w Niemczech, znaleziono jeden z dwóch listów pisanych przez Williama Wallace'a w 1297r. (tuż po zwycięstwie w Stirling) do miasta [[wikipedia:pl:Lubeka|Lubeka]] (niem. Lübeck). Do tamtej pory uważano, iż oba listy zostały zniszczone podczas II Wojny Światowej (tak stało się z listem z Hamburga). Listy mówiły o wyzwoleniu się Szkocji z pod panowania Anglii i zapraszały kupców do wznowienia handlu między krajami. Były one opatrzone pieczęciami Williama, na tej z [[wikipedia:pl:Lubeka|Lubek]] możemy przeczytać napis ''William syn Alana'' (łać. ''William filius [[Alan Wallace|Alan]]'').</ref> z Ellerslie, niewielkiego właściciela ziemskiego o pomniejszym znaczeniu politycznym z tytułem rycerskim. Uważa się, iż jego matką była córką '''Sir Hugh Crawforda''', sheryfa Ayr. Urodził się w 1270r.<ref>Dokładna data jego urodzin nie jest znana, istnieje wiele szacowań. Dwie najczęściej wymieniane daty to 1270r. i 1272r. - jednak nie istnieją żadne źródła mówiące o tym w bezpośredni sposób.</ref> najprawdopodobniej blisko Ellerslie (obecnie Elderslie) w Renfrewshire<ref>Nie ma wzmianek w oficjalnych rejestrach o miejscu urodzenia Williama Wallace'a. W wierszu [[Blind Harry]]'ego jasno zaznaczone jest Elderslie jako miejsce narodzin bohatera. Pewne rozbieżności wynikają z różnych interpretacji oryginalnej nazwy miejscowości, która historycznie występowała zarówno w Ayrshire jak i Renfrewshire. Ze względu na analizę nadań ziem i pochodzenie nazwy Elderslie najlogiczniejszym wydają się ziemie w Renfrewshire (dokładne studium tego tematu znajduje się w biuletynie "Wallace Society").
</ref>, Szkocja.
Jego starszy brat nosił imię Malcolm a młodszy Jan /John/. Jako że nie był on pierworodnym nie dziedziczył majątku ani tytułów po ojcu.


== Wstęp do opracowania ==

Istnieje bardzo wiele błędnych historii i opinii o życiu Williama Wallace'a, które w większości wypadków powstały w wyniku nierzetelności autorów tekstów. Podstawowym źródłem wiedzy o Williamie, jest pochodzący z [[XV]] w. wiersz "Life of Wallace" (znany również pod wieloma innymi tytułami) napisany przez minstrela zwanego [[Blind Harry]]m.<br>
Kilku dodatkowych informacji dostarczają nam zapiski z oficjalnych, królewskich ksiąg [[Edward I|Edwarda I]]. Jednak ze względu na starania ze strony Anglii, mające na celu zniszczenie obrazu Williama jako bohatera Szkocji, istnieje wiele (często nawet sprzecznych) danych z których ciężko jest "wyłowić" właściwy obraz.<br>
Sporo zamieszania należy przypisać tłumaczeniu (rzeczonego powyżej wiersza) ze staro angielskiego na współczesny angielski, dokonanemu w 1722r. przez '''Williama z Gilbertfield'''. Autor ten zatytułował swoje dzieło mianem tłumaczenia, a w rzeczy samej, jest to bardziej luźna interpretacja oryginału (wprowadzająca wiele błędów ze względu na dodanie nie istniejących strof oraz wyrzucenie części).
Tekst Williama z Gilbertfield posłużył kolejnym autorom za podstawę do stworzenia własnych utworów i tak powstał np. film "''Braveheart''"<br>
Również nie zachowały się żadne rzeźby, bądź portrety Williama Wallace'a z jego okresu - wszystko co można zobaczyć jej impresją późniejszych artystów na podstawie istniejących opisów.

Ponieważ do tej pory powstało już wystarczająco dużo zamętu w stosunku do historii życia Williama Wallace'a, w niniejszym opracowaniu zawarłem jedynie informacje znajdujące się w źródłach (nie kolejnych opracowaniach bądź tłumaczeniach) i które uznałem za wystarczająco pewne (oczywiście jak na obecny stan naszej wiedzy w tej materii).<br>
Aby jednak umożliwić weryfikacje tekstu w stosunku do innych biografii oraz dodać trochę kolorytu, na samym końcu zawarłem epizody z życia Wallace'a, które pojawiły się jedynie w wierszu [[Blind Harry|Blind Harry'ego]]. Należy je traktować zgodnie z duchem utworu - czyli jako egzaltowany obraz bohatera narodowego recytowany na biesiadach i nie aspirujący do bycia historycznym opracowaniem.

[[Plik:William_Wallace.jpeg|thumb|200px|right|XVIIw. portret Sir Williama Wallace'a]]

== Dzieciństwo ==

Nie istnieją żadne w pełni wiarygodne źródła dotyczące dzieciństwa Williama. Wprawdzie mamy zapiski z wiersza [[Blind Harry|Harrego]], jednak nigdzie nie znajdują swojego potwierdzenia i należy ja traktować tylko jako najbardziej prawdopodobne.<br>
Ponieważ William był drugim synem [[Alan Wallace|Alana]], nie dziedziczył po nim ani tytułu, ani ziemi. Typową w tym wypadku drogą dla dziecka była edukacja kościelna.
Pierwszą edukację odbierał w '''Dunipace''', we wschodniej części Stirlingshire, od młodszego brata swego ojca, który był duchownym w opactwie '''Cambuskenneth'''. To właśnie tam posiadł rozległą (jak na owe czasy) wiedzę, umiejętność pisania i czytania oraz znajomość łaciny. Wujowi przypisuje się zasługę ukształtowania poglądów młodego Wallace'a na problemy kraju, patriotyzm oraz szacunek do wolności.<br>
Przypuszczalnie jego pierwsze kilkanaście lat życia upłynęło w spokoju, prawie sielsko. Jak wszyscy w owych czasach, zapewne wraz z rówieśnikami ćwiczył szermierkę oraz jazdę konną. Były to dobre czasy dla Szkocji.

Dalsze losy Williama były wynikiem serii wydarzeń jakie miały miejsce w kraju. 
W 1286 r. ginie '''Aleksander III''' nie pozostawiając żadnego następcy (wszyscy zginęli przed nim), na tron zostaje obrana przez lordów jego wnuczka '''Małgorzata''' /Margaret/, mająca wtedy zaledwie cztery lata. Przez kolejne cztery lata (Małgorzata dożyła swych ósmych urodzin) w Szkocji panują "strażnicy", którzy spiskują i knują przeciw sobie na zmianę składając hołd i walcząc z [[Edward I|Edwardem I]], królem Anglii. Wkrótce w kraju zapanowuje chaos i bezprawie, wszyscy włączając Anglików, Walijczyków i Irlandczyków starają się zagarnąć jak najwięcej dla siebie z rozpadającego się kraju.

William wraca do domu, w tym czasie następuje konflikt jego ojca z prawem stanowionym w owych czasach na ziemiach Szkockich przez Anglię. Istnieją różne wersje jak do tego doszło, w każdym bądź razie został wyjęty z pod prawa (najprawdopodobniej nie chciał płacić należnej daniny). [[Alan Wallace|Alan]] ucieka ze starszym bratem Williama na północ, a ten wraz z matką i młodszym bratem ucieka pod osłonę dziadka do Ayr. Krótko po tym Wallace wraz z Janem i matką udają sie do '''Kilspindie''' - do kolejnego wujka, tym razem najprawdopodobniej brata jego matki. Tam kontynuuje swoją edukację i poznaje wielu podobnych mu młodzieńców z ważnych szkockich rodzin.

== Walka ==

W wierszu [[Blind Harry|Harry'ego]] opisanych jest kilka epizodów z życia Williama jeszcze przed jego zbrojnym wystąpieniem, jednak ponownie nie mają one potwierdzenia w innych źródłach historycznych (a np. zabójstwo dziedzica zamku Dundee powinno być odnotowane w kronikach). Przełomem w życiu Wallace'a była śmierć ojca. Zginął on najprawdopodobniej w jednej z zasadzek organizowanych na Angielskich żołnierzy na '''Loudon Hill'''.<br>
Ponownie pojawiają się tutaj informacje o różnych wydarzeniach z udziałem Wallace'a i po raz pierwszy znajdujemy wzmiankę o kobiecie ('''Marii Braidfute''' /Marion Braidfute/), której zabójstwo miało stać się później (przypuszczalnym) powodem ataku na garnizon w '''Lenark'''.

Właśnie ten atak i zgładzenie szeryfa Lenark '''Williama Haselrig'a''', sprawiło iż Wallace zaistniał na kartach historii (w sensie dosłownym - jego imię figuruje w oficjalnym rejestrze, z tego okresu, jako wyjętego z pod prawa), a miało to miejsce 1297 r.
Następnie w serii potyczek z wojskami Angielskimi, praktycznie na całym obszarze Szkocji, zjednuje sobie prostych ludzi oraz gromadzi armię. Były to oczywiście ataki na niewielkie oddziały, głównie z zaskoczenia, będące swoistego rodzaju walką partyzancką.

W tym samym czasie niejaki '''Andrzej Murray''' /Andrew Murray/ (nazywany również czasami Moray) z Black Isle, na północ od Inverness zawiesił sztandar Szkocji ma zamku '''Avoch''' jako oznakę niepodległości i walki z ciemiężycielem angielskim.<br>
Należy tu zaznaczyć, przy ocenie ich późniejszych działań, iż żaden z nich nie walczył dla tronu czy tytułów ale z powodu niegodzenia się na obecną sytuację państwa (jest o tyle ważne, że praktycznie cała szlachta miała zgoła odmienne zapatrywania na sprawy korony i sposobu walki o nią).

Kiedy armia Wallace'a odbijała kolejno zamki Szkocji, została przeciw niemu wysłane wojska dowodzone przez '''Earla Surrey''' (ten pokonał szkotów rok wcześniej w bitwie pod Dunbar) - mianowanego wcześniej przez Edwarda I - "Strażnikiem Szkocji". Obie armie spotkały się nad rzeką Forth pod '''Stirling''', 11 września 1297r. Wallace'owi przypisuje się zasługę obrania miejsca przy skalistym wybrzeżu zwanym "Opactwem Craig" /Abbey Craig/ (ze względu na swoje sąsiedztwo z Opactwem Cambuskenneth), gdzie udało mu się zaatakować wojska Angielskie w trakcie przekraczania wąskiego mostu. Większość z nich została zabita, sporo z jazdy konnej spadając z mostu potopiło się w rzece. Była to rzeź na wojskach Angielskich. Obecnie w tym miejscu znajduje się wysoki na 67 metrów Narodowy Monument Wallace'a /The National Wallace Monument/. Sam most nie przetrwał do naszych czasow (w pobliżu zbudowano nowy, wpełni kamienny most).<br>
Podczas walki Murray otrzymał obrażenia, które okazały się śmiertelnymi. Zabrano go na północ do Katedry Fortrose by złożyć tam jego ciało.<br>
Szkoci najechali północne rejony Anglii by pozyskać bardzo potrzebne, w owym czasie, zapasy. Po powrocie Wallace'a do swojej siedziby, został mianowany '''"Strażnikiem Szkocji"''' oraz został pasowany na rycerza w kościele Św. Maryji Leśnej /"Church of St Mary of the Forest" lub "Kirk (Church) of the Forest"/ w Selkirk.

Kiedy król Anglii [[Edward I]] wrócił z działań zbrojnych prowadzonych na kontynencie, zebrał armię i wyruszył osobiście na północ by uporać się z Wallace'm. Obie armie spotkały się pod '''Falkirk''' 21 lipca 1298r. Szkocka konnica (dowodzona i składająca się w sporej części z możnych) opuściła pole bitwy zaraz po jej rozpoczęciu (można by wskazać wiele powodów dla których tak się stało - jednak będą to jedynie domysły).
Taktyka wojsk szkockich, polegająca na rozbijaniu konnicy długimi [[włócznia|włóczniami]], tym razem zawiodła ze względu na zgromadzonych po stronie przeciwnika zastępom łuczników. Ich długie angielskie [[łuk|łuki]] spowodowały spustoszenie w ludziach wroga i w efekcie końcowym doprowadziły do klęski wojsk Szkockich.<br>
Wallace przeżył bitwę, jednak jego armia została zdziesiątkowana a ci co przeżyli uciekli. Zrezygnował z tytułu "Strażnika Szkocji" i postanowił prowadzić walkę podjazdową oraz sabotować działania wroga.

Pod koniec 1299 r. Wallace decyduje się wyjechać z kraju by znaleźć pomoc za granicami państwa. Podróżuje do Francji i Rzymu mając nadzieję, iż Papież wpłynie na Anglię i ukróci jej działania w Szkocji.<br>
Wraca do kraju w 1303 r. by przekonać się, iż Anglia jeszcze mocniej nęka jego lud oraz zacieśniła jarzmo zniewolenia. Próbuje ponownie zjednać ludzi do walki, jednak wiele i wielu jest przeciw niemu. Zostaje najprawdopodobniej zdradzony i schwytany w '''Robroyston''' w pobliżu Glasgow, 3 sierpnia 1305 r. Początkowo zostaje osadzony na zamku '''Dumbarton''', by ostatecznie trafić 22 sierpnia do Londynu. Następnego dnia po jego przybyciu do miasta rozpoczyna się proces w '''Westminster Hall''' (najstarszej części parlamentu). Wprawdzie pozwolono mu się bronić, jednak jedyna rzecz jaką zdołał wykrzyczeć (nad głosami jego oskarżycieli) i która została zanotowana, to że jest ''Szkotem, urodzonym w Szkocji i nie uważał Anglii jako swego suwerena''.<br>
Ostatecznie przywiązano go do końskich ogonów i ciągnięto ulicami Londynu przez cześć mil. Na placu "Smithfield Elms" został powieszony, jednak nim skonał odcięto go, wyciągnięto wnętrzności i spalono je tak by mógł to widzieć. Zmarł gdy wyrwano mu serce. Jego ciało zostało poćwiartowane i wysłane na północ by zhańbić szkotów, a głowę zatknięto na włóczni przy starym Moście Londyńskim.
Zniszczenie ciała Wallace miało jeszcze wymiar religijny, uważało się że w ten sposób w dniu sądu ostatecznego nie będzie miał się jak stawić i zostanie skazany na wieczne potępienie.

== Jak wyglądał? ==

Wszystko co związane jest z opisem wyglądu Williama, pochodzi z wiersza [[Blind Harry|Blind Harry'ego]]. Ponieważ był on już w tym okresie umiłowanym bohaterem narodu szkockiego - nie należy traktować opisów w sposób dosłowny, a jedynie bardziej jako wyidealizowany obraz człowieka.

Współczesne kroniki opisują Williama jako rosłego i mocnego mężczyznę.  Miał ponoć ponad sześć i pół [[stopa (miara)|stopy]] wzrostu (około 198cm), co musiało stanowić swoistego rodzaju rekord jak na tamte czasy, kiedy średnio żołnierz liczył sobie niewiele ponad pięć [[stopa (miara)|stóp]] wzrostu (około 155cm).

Carrick, w swoim dziele pt. "''Życie Sir Williama Wallace'a z Elderslie''" (ang. "''Life of Sir William Wallace of Elderslie''"), ujednolicił kilka z dostępnych opisów Williama:

"''Był wysokim, dobrze zbudowanym mężczyzną o wyrafinowanej urodzie; jego oczy były jasne a spojrzenie przeszywające, brodę i włosy miał koloru kasztanowego z tendencją do kręcenia. Rzęsy i brwi były jaśniejsze od reszty włosów. Jego usta były okrągłe i pełne. Jego postura była wzniosła i dostojna, nosił uniesioną głową sięgając ramieniem do głowy przeciętnego mężczyzny. Mimo iż zdawał się być gigantem, ciało jego zachowało doskonałe proporcje i symetrię a w połączeniu z ogromną wprost siłą, wytrzymałością i szybkością nie było człowieka zdolnego mu uciec, z wyjątkiem konnego, kiedy zdecydował się go ścigać.''"

== Różne historie ==

Zamieszczam tutaj różne historie z życia Williama, których autentyczność budzi wiele kontrowersji i należy je traktować bardziej jako ciekawostkę i sposób na czytanie ze zrozumieniem innych opracowań.

=== Wallace i Maria ===

Po udanej zasadzce na '''Loudon Hill''' Wallace i jego ludzie znajdują schronienie w jaskini niedaleko Coalburn. To właśnie tam mógł zobaczyć po raz pierwszy '''Marię Braidfute''' /Marion Braidfute/, która była osiemnastoletnią córką lorda Lamington. [[Blind Harry|Harry]] opisuje ją takimi słowami: <q>Znosiła wszystko, zachowywała się i nosiła nader skromnie. Była tak niezwykle miła, tak życzliwa i mądra. Pełna szlachetności, uprzejmości oraz łagodności. Potrafiła się wysłowić zgodnie z potrzebą chwili.</q> 

Wallace zakochuje się w Marii. Zdaje sobie jednak sprawę z problematyczności ślubu w ówczesnych czasach i odkłada ceremonię na "lepsze lata". Przypuszczalnym powodem zmiany decyzji, mogła być ciąża ukochanej. Sekretny ślub Wallace'a mógł odbyć się w grudniu 1296 roku, jednak gdzieś pomiędzy tym okresem a wydarzeniami z maja 1297 r. Maria musiała urodzić ich córkę.

=== Szeryf z Lenark ===

O szeryfie z Lenark Wallace dowiaduje się po raz pierwszy od Marii. [[Blind Harry|Henry]] opisuje szeryfa jako <q>okrutnego, niepohamowanego i mściwego w swych działaniach</q>. Jemu to przypisuje się zamordowanie brata Marii, a jego ludziom zabicie jej samej. W niektórych wersjach "legendy" pojawia się również wzmianka jako by i on zabił ojca Williama - jest to jednak niczym nie potwierdzony wymysł.

=== Córka Williama ===

Odnosząc się do fragmentów pochodzących z kroniki Andrzeja z Wyntoun /Andrew of Wyntoun/ oraz wiersza [[Blind Harry|Blind Harry'ego]] można przypuszczać, że William Wallace'a miał córkę. Jej losy nie są nam znane, pewne informacje (choć dość luźno łączone) wskazują, iż przeżyła wojny o niepodległość Szkocji i wyszła za ziemianina zwanego Shawn. Po jego śmierci wyszła z Sir Williama Baillie z Lamington (choć jak sugerują niektórzy, jest to opowieść spreparowana na potrzeby rodu Baillie).

=== Pierwsza krew ===

Istnieje opowieść, w której William przelewa po raz pierwszy cudzą krew. Opracowanie (bo tylko tam znalazłem ów opis) mówi o zabiciu jego rówieśnika i zarazem dziedzica zamku Dundee. Był nim syn niejakiego Selby, starego weterana wojennego pałającego nienawiścią do Szkotów.<br>
Wallace będąc zaczepiany przez gromadkę towarzyszy młodego Selby, przy próbie odebrania mu sztyletu (ang. "dirk"), przebił go jego własną bronią. Dzięki tłumowi udało mu się uniknąć potyczki i uciec do domu wujka.<br>
Wydarzenie to jest nierealne z kilku powodów, po pierwsze automatycznie stał by się wyjętym z pod prawa dużo wcześniej niż mogło by to wynikać z innych opisów. Po drugie takie wydarzenie powinno być gdzieś odnotowane (choć by w zapiskach ówczesnych sędziów) - w końcu dotyczyło osoby o dużym znaczeniu społecznym.
----
== Przypisy: ==
<references/>

<br>
[[Kategoria:Życiorysy]]
[[Kategoria:XIII]]
[[Kategoria:XIV]]