Pergamin - Historia wersji

Sauron o 15:41, 9 paź 2010

2010-10-09T15:41:58Z

← poprzednia wersja		Wersja z 17:41, 9 paź 2010
Linia 11:		Linia 11:
	W początkach ery [[wikipedia:pl:Druk\|druku]] w Europie, w [[XV\|XV]] i [[XVI\|XVI]] wieku, oba [[wikipedia:pl:podłoże drukowe\|podłoża drukowe]] były stosowane równolegle. [[Pergamin]] (już znacznie droższy od papieru) był stosowany do [[wikipedia:pl:wydawnictwo\|wydawnictw]] o lepszej jakości lub z zamiarem dłuższego lub częstszego ich użytkowania, oraz w wyrobach o charakterze luksusowym. Np. 42-wierszowa [[wikipedia:pl:Biblia\|biblia]] [[wikipedia:pl:Johannes Gutenberg\|Gutenberga]] została odbita na pergaminie w 35 egzemplarzach, a na papierze w 165 kopiach. Nierzadko wytwarzano również wydawnictwa o mieszanym składzie – papierowe z pergaminowymi wkładkami (co przypomina dzisiejsze wyroby z [[wikipedia:pl:papier offsetowy\|papieru offsetowego]] z wkładkami z [[wikipedia:pl:papier kredowy\|papieru kredowego]]).		W początkach ery [[wikipedia:pl:Druk\|druku]] w Europie, w [[XV\|XV]] i [[XVI\|XVI]] wieku, oba [[wikipedia:pl:podłoże drukowe\|podłoża drukowe]] były stosowane równolegle. [[Pergamin]] (już znacznie droższy od papieru) był stosowany do [[wikipedia:pl:wydawnictwo\|wydawnictw]] o lepszej jakości lub z zamiarem dłuższego lub częstszego ich użytkowania, oraz w wyrobach o charakterze luksusowym. Np. 42-wierszowa [[wikipedia:pl:Biblia\|biblia]] [[wikipedia:pl:Johannes Gutenberg\|Gutenberga]] została odbita na pergaminie w 35 egzemplarzach, a na papierze w 165 kopiach. Nierzadko wytwarzano również wydawnictwa o mieszanym składzie – papierowe z pergaminowymi wkładkami (co przypomina dzisiejsze wyroby z [[wikipedia:pl:papier offsetowy\|papieru offsetowego]] z wkładkami z [[wikipedia:pl:papier kredowy\|papieru kredowego]]).

	W [[wikipedia:pl:Polska\|Polsce]] produkcję pergaminu zaczęto późno, bo dopiero w [[XIV]]u, jednak najstarszy polski druk pergaminowy pochodzi już z ~~[[1509]] r~~. (''Missale Vratislaviense'' wydrukowany z Krakowie u J. Hallera).		W [[wikipedia:pl:Polska\|Polsce]] produkcję pergaminu zaczęto późno, bo dopiero w [[XIV]] wieku, jednak najstarszy polski druk pergaminowy pochodzi już z 1509r. (''Missale Vratislaviense'' wydrukowany z Krakowie u J. Hallera).

	Produkcję pergaminu w Europie dzieli się na dwa obszary. Wcześniej produkowany był w krajach południowych (Włochy, Hiszpania, płd. Francja). Był on cienki~~, ale~~ dokładnie wyprawiony tylko z jednej strony – odwrotnej niż sierść, i tylko z jednej strony pozwalał na zapisywanie go, co było ~~nawykiem przejętym z możliwości pokrywania~~ papirusu. Umownie nazywa się go "pergaminem włoskim". Późniejszy jest tzw. "pergamin niemiecki" (znany m.in. także z płn. Francji, Węgier, a także Polski), grubszy, za to przygotowany do zapisywania jednakowo na obu powierzchniach.		Produkcję pergaminu w Europie dzieli się na dwa obszary. Wcześniej produkowany był w krajach południowych (Włochy, Hiszpania, płd. Francja). Był cienki i dokładnie wyprawiony tylko z jednej strony – odwrotnej niż sierść, przez to tylko z jednej strony pozwalał na zapisywanie, co było bezpośrednim przełożeniem technologii produkcyjnych jednostronnie użytecznego [[Wikipedia:pl:Papirus\|papirusu]]. Umownie nazywa się go "pergaminem włoskim". Późniejszy jest tzw. "pergamin niemiecki" (znany m.in. także z płn. Francji, Węgier, a także Polski), grubszy, za to przygotowany do zapisywania jednakowo na obu powierzchniach.

	Ponadto szczególną postacią pergaminu ~~był~~ [[welin]] – bardzo cienki i miękki, wyrabiany ze skór płodów jagnięcych lub świeżo urodzonych jagniąt. Stosowano go do niewielkich, za to wielokartkowych wyrobów, szczególnie tych przeznaczonych do używania w czasie podróży, jak [[wikipedia:pl:Modlitewnik (książka)\|modlitewniki]] czy [[wikipedia:pl:Biblia\|Biblie]] niewielkich rozmiarów (na jego podobieństwo wynaleziono później [[wikipedia:pl:Papier welinowy\|papier welinowy]]).		Ponadto szczególną postacią pergaminu jest [[wikipedia:pl:Welin\|welin]] – bardzo cienki i miękki, wyrabiany ze skór płodów jagnięcych lub świeżo urodzonych jagniąt. Stosowano go do niewielkich, za to wielokartkowych wyrobów, szczególnie tych przeznaczonych do używania w czasie podróży, jak [[wikipedia:pl:Modlitewnik (książka)\|modlitewniki]] czy [[wikipedia:pl:Biblia\|Biblie]] niewielkich rozmiarów (na jego podobieństwo wynaleziono później [[wikipedia:pl:Papier welinowy\|papier welinowy]]).

	== Patrz również ==		== Patrz również ==
	* [[wikipedia:pl:Pergamin\|hasło pergamin w wikipedia.org]] - artykuł ~~w obecnej formie~~ w dużej mierze ~~pochodzi~~ z Wikipedii.		* [[wikipedia:pl:Pergamin\|hasło pergamin w wikipedia.org]] - artykuł w dużej mierze bazowany na tym z Wikipedii.

			<br>
			[[Kategoria:Utensylia]]
			[[Kategoria:Wyroby ze skóry]]

Sauron o 14:14, 9 paź 2010

2010-10-09T14:14:08Z

← poprzednia wersja		Wersja z 16:14, 9 paź 2010
Linia 6:		Linia 6:
	Najstarsze zachowane zabytki piśmiennicze na skórze zwierzęcej pochodzą z [[XXpne\|XX]] wieki p.n.e., jednak najstarsze znane dziś wyroby o cechach [[Pergamin\|pergaminu]] (odnalezione w [[wikipedia:pl:Mezopotamia\|Mezopotamii]], w [[wikipedia:pl:Dura Europos\|Dura Europos]]) datowane są na [[IIIpne\|III]]-[[IIpne\|II]] wiek p.n.e.		Najstarsze zachowane zabytki piśmiennicze na skórze zwierzęcej pochodzą z [[XXpne\|XX]] wieki p.n.e., jednak najstarsze znane dziś wyroby o cechach [[Pergamin\|pergaminu]] (odnalezione w [[wikipedia:pl:Mezopotamia\|Mezopotamii]], w [[wikipedia:pl:Dura Europos\|Dura Europos]]) datowane są na [[IIIpne\|III]]-[[IIpne\|II]] wiek p.n.e.

	Rozwój materiałów piśmienniczych został najprawdopodobniej wymuszony rywalizacją pomiędzy dwiema ówczesnymi, największymi bibliotekami – [[wikipedia:pl:Biblioteka Aleksandryjska\|aleksandryjską]] i [[wikipedia:pl:Biblioteka Pergamońska\|pergamońską]]. Za [[wikipedia:pl:Pliniusz Starszy\|Pliniuszem Starszym]] podaje się, że nazwa ''pergamin'' pochodzi od miasta [[wikipedia:pl:Pergamon (miasto)\|Pergamon]] w [[wikipedia:pl:Azja Mniejsza\|Azji Mniejszej]]~~, którego~~ król [[wikipedia:pl:Eumenes II\|Eumenes II]] (195-158 p.n.e.) został zmuszony po wydaniu ~~przez~~ [[wikipedia:pl:~~Klaudiusz Ptolemeusz~~\|~~Ptolemeusza~~]] ~~dekretu o zakazie wywozu papirusu z~~ [[wikipedia:pl:~~Egipt~~\|~~Egiptu~~]], do szukania nowego materiału ~~w zastępstwie~~. Najprawdopodobniej właśnie w Pergamonie udoskonalono wtedy znacznie metody produkcji pergaminu, przez co stał się on jego ważnym ośrodkiem produkcji~~. Informacje Pliniusza nie są jednak potwierdzone, a Pergamon był wtedy najważniejszym ośrodkiem kultury helleńskiej, stąd może rozpowszechnienie przez Pergamon tego nowego podłoża~~.		Rozwój materiałów piśmienniczych został najprawdopodobniej wymuszony rywalizacją pomiędzy dwiema ówczesnymi, największymi bibliotekami – [[wikipedia:pl:Biblioteka Aleksandryjska\|aleksandryjską]] i [[wikipedia:pl:Biblioteka Pergamońska\|pergamońską]]. Za [[wikipedia:pl:Pliniusz Starszy\|Pliniuszem Starszym]] podaje się, że nazwa ''pergamin'' pochodzi od miasta [[wikipedia:pl:Pergamon (miasto)\|Pergamon]] w [[wikipedia:pl:Azja Mniejsza\|Azji Mniejszej]]. Jego król [[wikipedia:pl:Eumenes II\|Eumenes II]] (195-158 p.n.e.) został zmuszony, po wydaniu dekretu o zakazie wywozu papirusu z [[wikipedia:pl:Egipt\|Egiptu]] przez [[wikipedia:pl:Ptolemeusz_V_Epifanes\|Ptolemeusza V]], do szukania nowego, alternatywnego materiału do spisywania ksiąg. Najprawdopodobniej właśnie w [[wikipedia:pl:Pergamon (miasto)\|Pergamonie]] udoskonalono wtedy znacznie metody produkcji [[Pergamin\|pergaminu]], przez co stał się on jego ważnym ośrodkiem produkcji.

	Rozpowszechniony wcześniej papirus został skutecznie wyparty przez pergamin dopiero w [[V]]~~u n.e.~~, chociaż oba materiały były jeszcze dość długo używane równolegle (np. kancelaria kurii papieskiej używała papirusu jeszcze w [[X]]u). Również wypieranie pergaminu przez papier było rozciągnięte w czasie~~. Papier, wynaleziony~~ ok. 2000 lat temu w [[wikipedia:pl:Chińska Republika Ludowa\|Chinach]], produkowany był na Bliskim Wschodzie od [[VIII]] w. W Europie ~~był~~ stosowany od [[XI]] wieku~~, jednak pierwsza~~ europejska papiernia (jeszcze arabska) powstała dopiero na początku [[XII]]u. Pergamin bardzo wolno tracił na znaczeniu, a jednym z ~~tego~~ powodów był fakt, iż do Europy ~~papier~~ trafił ~~właśnie od Arabów~~ i ~~stąd~~ uważany był za wynalazek pogański. Zasadnicze wyparcie pergaminu przez papier nastąpiło w ~~ciągu wieku~~ [[XIV\|XIV]]. ~~Pergamin~~ jednak ~~znajdował~~ nadal szereg zastosowań – do [[XVI\|XVI]] w. utrzymał się w ~~rękopisach~~ i ~~drukach~~ iluminowanych~~, a~~ do [[XVII\|XVII]] używano go ~~także~~ do sporządzania ważnych dokumentów. W początkach ery [[~~druk~~]]u w Europie, w [[XV\|XV]] i [[XVI\|XVI]] wieku, oba [[wikipedia:pl:podłoże drukowe\|podłoża drukowe]] były stosowane równolegle. Pergamin (znacznie droższy od papieru) był stosowany do [[wikipedia:pl:wydawnictwo\|wydawnictw]] o lepszej jakości lub z zamiarem dłuższego lub częstszego ich użytkowania, oraz w wyrobach o charakterze luksusowym. Np. 42-wierszowa [[wikipedia:pl:Biblia\|biblia]] [[wikipedia:pl:Johannes Gutenberg\|Gutenberga]] została odbita na pergaminie w 35 egzemplarzach, a na papierze w 165 ~~egz~~. Nierzadko wytwarzano również wydawnictwa o mieszanym składzie – papierowe z pergaminowymi wkładkami (co przypomina dzisiejsze wyroby z [[wikipedia:pl:papier offsetowy\|papieru offsetowego]] z wkładkami z [[wikipedia:pl:papier kredowy\|papieru kredowego]]).		Rozpowszechniony wcześniej [[wikipedia:pl:Papirus\|papirus]] został skutecznie wyparty przez pergamin dopiero w [[V]] wieku, chociaż oba materiały były jeszcze dość długo używane równolegle (np. kancelaria kurii papieskiej używała papirusu jeszcze w [[X]] w.). Również wypieranie [[Pergamin\|pergaminu]] przez papier było rozciągnięte w czasie (''papier wynaleziono ok. 2000 lat temu w [[wikipedia:pl:Chińska Republika Ludowa\|Chinach]], produkowany był na Bliskim Wschodzie od [[VIII]] w. a w Europie stosowany od [[XI]] wieku. Pierwsza europejska papiernia (jeszcze arabska) powstała dopiero na początku [[XII]] wieku.'') Pergamin bardzo wolno tracił na znaczeniu, a jednym z powodów był fakt, iż papier do Europy trafił z Arabii i przez to uważany był za wynalazek [[wikipedia:pl:Pogaństwo\|pogański]]. Zasadnicze wyparcie [[Pergamin\|pergaminu]] przez papier nastąpiło w okresie [[XIV\|XIV]] wieku. Znajdował jednak nadal szereg zastosowań aż do [[XVI\|XVI]] wieku i utrzymał się w użyciu na potrzeby tworzenia rękopisów i iluminowanych druków do [[XVII\|XVII]]w. Również ze względu swojej wytrzymałości jeszcze długo używano go do sporządzania ważnych dokumentów.<br>
			W początkach ery [[wikipedia:pl:Druk\|druku]] w Europie, w [[XV\|XV]] i [[XVI\|XVI]] wieku, oba [[wikipedia:pl:podłoże drukowe\|podłoża drukowe]] były stosowane równolegle. [[Pergamin]] (już znacznie droższy od papieru) był stosowany do [[wikipedia:pl:wydawnictwo\|wydawnictw]] o lepszej jakości lub z zamiarem dłuższego lub częstszego ich użytkowania, oraz w wyrobach o charakterze luksusowym. Np. 42-wierszowa [[wikipedia:pl:Biblia\|biblia]] [[wikipedia:pl:Johannes Gutenberg\|Gutenberga]] została odbita na pergaminie w 35 egzemplarzach, a na papierze w 165 kopiach. Nierzadko wytwarzano również wydawnictwa o mieszanym składzie – papierowe z pergaminowymi wkładkami (co przypomina dzisiejsze wyroby z [[wikipedia:pl:papier offsetowy\|papieru offsetowego]] z wkładkami z [[wikipedia:pl:papier kredowy\|papieru kredowego]]).

	W [[wikipedia:pl:Polska\|Polsce]] produkcję pergaminu zaczęto późno, bo dopiero w [[XIV]]u, jednak najstarszy polski druk pergaminowy pochodzi już z [[1509]] r. (''Missale Vratislaviense'' wydrukowany z Krakowie u J. Hallera).		W [[wikipedia:pl:Polska\|Polsce]] produkcję pergaminu zaczęto późno, bo dopiero w [[XIV]]u, jednak najstarszy polski druk pergaminowy pochodzi już z [[1509]] r. (''Missale Vratislaviense'' wydrukowany z Krakowie u J. Hallera).

Sauron o 10:44, 9 paź 2010

2010-10-09T10:44:04Z

← poprzednia wersja		Wersja z 12:44, 9 paź 2010
Linia 6:		Linia 6:
	Najstarsze zachowane zabytki piśmiennicze na skórze zwierzęcej pochodzą z [[XXpne\|XX]] wieki p.n.e., jednak najstarsze znane dziś wyroby o cechach [[Pergamin\|pergaminu]] (odnalezione w [[wikipedia:pl:Mezopotamia\|Mezopotamii]], w [[wikipedia:pl:Dura Europos\|Dura Europos]]) datowane są na [[IIIpne\|III]]-[[IIpne\|II]] wiek p.n.e.		Najstarsze zachowane zabytki piśmiennicze na skórze zwierzęcej pochodzą z [[XXpne\|XX]] wieki p.n.e., jednak najstarsze znane dziś wyroby o cechach [[Pergamin\|pergaminu]] (odnalezione w [[wikipedia:pl:Mezopotamia\|Mezopotamii]], w [[wikipedia:pl:Dura Europos\|Dura Europos]]) datowane są na [[IIIpne\|III]]-[[IIpne\|II]] wiek p.n.e.

	Rozwój materiałów ~~pisarskich~~ został najprawdopodobniej wymuszony rywalizacją pomiędzy dwiema ówczesnymi największymi bibliotekami – [[wikipedia:pl:Biblioteka Aleksandryjska\|aleksandryjską]] i [[wikipedia:pl:Biblioteka Pergamońska\|pergamońską]]. Za [[wikipedia:pl:Pliniusz Starszy\|Pliniuszem Starszym]] podaje się, że nazwa ''pergamin'' pochodzi od miasta [[wikipedia:pl:Pergamon (miasto)\|Pergamon]] w [[wikipedia:pl:Azja Mniejsza\|Azji Mniejszej]], którego król [[wikipedia:pl:Eumenes II\|Eumenes II]] (~~[[195pne\|~~195]]-~~[[158pne]])~~ p.n.e. został zmuszony ~~do szukania nowego materiału~~ po ~~zakazie wywozu papirusu z~~ [[wikipedia:pl:~~Egipt~~\|~~Egiptu~~]] ~~wydanym przez~~ [[wikipedia:pl:~~Klaudiusz Ptolemeusz~~\|~~Ptolemeusza~~]]. Najprawdopodobniej właśnie w Pergamonie udoskonalono wtedy znacznie metody produkcji pergaminu, przez co stał się on jego ważnym ośrodkiem produkcji. Informacje Pliniusza nie są jednak potwierdzone, a Pergamon był wtedy najważniejszym ośrodkiem kultury helleńskiej, stąd może rozpowszechnienie przez Pergamon tego nowego podłoża.		Rozwój materiałów piśmienniczych został najprawdopodobniej wymuszony rywalizacją pomiędzy dwiema ówczesnymi, największymi bibliotekami – [[wikipedia:pl:Biblioteka Aleksandryjska\|aleksandryjską]] i [[wikipedia:pl:Biblioteka Pergamońska\|pergamońską]]. Za [[wikipedia:pl:Pliniusz Starszy\|Pliniuszem Starszym]] podaje się, że nazwa ''pergamin'' pochodzi od miasta [[wikipedia:pl:Pergamon (miasto)\|Pergamon]] w [[wikipedia:pl:Azja Mniejsza\|Azji Mniejszej]], którego król [[wikipedia:pl:Eumenes II\|Eumenes II]] (195-158 p.n.e.) został zmuszony po wydaniu przez [[wikipedia:pl:Klaudiusz Ptolemeusz\|Ptolemeusza]] dekretu o zakazie wywozu papirusu z [[wikipedia:pl:Egipt\|Egiptu]], do szukania nowego materiału w zastępstwie. Najprawdopodobniej właśnie w Pergamonie udoskonalono wtedy znacznie metody produkcji pergaminu, przez co stał się on jego ważnym ośrodkiem produkcji. Informacje Pliniusza nie są jednak potwierdzone, a Pergamon był wtedy najważniejszym ośrodkiem kultury helleńskiej, stąd może rozpowszechnienie przez Pergamon tego nowego podłoża.

	Rozpowszechniony wcześniej papirus został skutecznie wyparty przez pergamin dopiero w [[V]]u n.e., chociaż oba materiały były jeszcze dość długo używane równolegle (np. kancelaria kurii papieskiej używała papirusu jeszcze w [[X]]u). Również wypieranie pergaminu przez papier było rozciągnięte w czasie. Papier, wynaleziony ok. 2000 lat temu w [[wikipedia:pl:Chińska Republika Ludowa\|Chinach]], produkowany był na Bliskim Wschodzie od [[VIII]] w. W Europie był stosowany od [[XI]] wieku, jednak pierwsza europejska papiernia (jeszcze arabska) powstała dopiero na początku [[XII]]u. Pergamin bardzo wolno tracił na znaczeniu, a jednym z tego powodów był fakt, iż do Europy papier trafił właśnie od Arabów i stąd uważany był za wynalazek pogański. Zasadnicze wyparcie pergaminu przez papier nastąpiło w ciągu wieku [[XIV\|XIV]]. Pergamin jednak znajdował nadal szereg zastosowań – do [[XVI\|XVI]] w. utrzymał się w rękopisach i drukach iluminowanych, a do [[XVII\|XVII]] używano go także do sporządzania ważnych dokumentów. W początkach ery [[druk]]u w Europie, w [[XV\|XV]] i [[XVI\|XVI]] wieku, oba [[wikipedia:pl:podłoże drukowe\|podłoża drukowe]] były stosowane równolegle. Pergamin (znacznie droższy od papieru) był stosowany do [[wikipedia:pl:wydawnictwo\|wydawnictw]] o lepszej jakości lub z zamiarem dłuższego lub częstszego ich użytkowania, oraz w wyrobach o charakterze luksusowym. Np. 42-wierszowa [[wikipedia:pl:Biblia\|biblia]] [[wikipedia:pl:Johannes Gutenberg\|Gutenberga]] została odbita na pergaminie w 35 egzemplarzach, a na papierze w 165 egz. Nierzadko wytwarzano również wydawnictwa o mieszanym składzie – papierowe z pergaminowymi wkładkami (co przypomina dzisiejsze wyroby z [[wikipedia:pl:papier offsetowy\|papieru offsetowego]] z wkładkami z [[wikipedia:pl:papier kredowy\|papieru kredowego]]).		Rozpowszechniony wcześniej papirus został skutecznie wyparty przez pergamin dopiero w [[V]]u n.e., chociaż oba materiały były jeszcze dość długo używane równolegle (np. kancelaria kurii papieskiej używała papirusu jeszcze w [[X]]u). Również wypieranie pergaminu przez papier było rozciągnięte w czasie. Papier, wynaleziony ok. 2000 lat temu w [[wikipedia:pl:Chińska Republika Ludowa\|Chinach]], produkowany był na Bliskim Wschodzie od [[VIII]] w. W Europie był stosowany od [[XI]] wieku, jednak pierwsza europejska papiernia (jeszcze arabska) powstała dopiero na początku [[XII]]u. Pergamin bardzo wolno tracił na znaczeniu, a jednym z tego powodów był fakt, iż do Europy papier trafił właśnie od Arabów i stąd uważany był za wynalazek pogański. Zasadnicze wyparcie pergaminu przez papier nastąpiło w ciągu wieku [[XIV\|XIV]]. Pergamin jednak znajdował nadal szereg zastosowań – do [[XVI\|XVI]] w. utrzymał się w rękopisach i drukach iluminowanych, a do [[XVII\|XVII]] używano go także do sporządzania ważnych dokumentów. W początkach ery [[druk]]u w Europie, w [[XV\|XV]] i [[XVI\|XVI]] wieku, oba [[wikipedia:pl:podłoże drukowe\|podłoża drukowe]] były stosowane równolegle. Pergamin (znacznie droższy od papieru) był stosowany do [[wikipedia:pl:wydawnictwo\|wydawnictw]] o lepszej jakości lub z zamiarem dłuższego lub częstszego ich użytkowania, oraz w wyrobach o charakterze luksusowym. Np. 42-wierszowa [[wikipedia:pl:Biblia\|biblia]] [[wikipedia:pl:Johannes Gutenberg\|Gutenberga]] została odbita na pergaminie w 35 egzemplarzach, a na papierze w 165 egz. Nierzadko wytwarzano również wydawnictwa o mieszanym składzie – papierowe z pergaminowymi wkładkami (co przypomina dzisiejsze wyroby z [[wikipedia:pl:papier offsetowy\|papieru offsetowego]] z wkładkami z [[wikipedia:pl:papier kredowy\|papieru kredowego]]).

Sauron: Utworzył nową stronę „Pergamin to rodzaj cienkiej, wyprawionej skóry nie poddanej procesowi garbowania. Zależnie od sposobu przygotowania, mógł być lekko lub m...”

2010-10-09T08:22:51Z

Utworzył nową stronę „Pergamin to rodzaj cienkiej, wyprawionej skóry nie poddanej procesowi garbowania. Zależnie od sposobu przygotowania, mógł być lekko lub m...”

Nowa strona

[[Pergamin]] to rodzaj cienkiej, wyprawionej skóry nie poddanej procesowi [[Garbowanie skóry|garbowania]]. Zależnie od sposobu przygotowania, mógł być lekko lub mocno przeźroczysty i najczęściej wykorzystywany był do sporządzania pism oraz ksiąg, choć również znalazł zastosowanie w tzw. [[Latarenka|latarenkach]] lub jako osłona okien.

== Historia ==
Zależnie od regionu świata był on jednym z pierwszych elastycznych materiałów piśmienniczych, lub koegzystował i zastąpił [[wikipedia:pl:Papirus|papirus]]. Po czym został wyparty przez znacznie tańszy, w masowej produkcji, [[Wikipedia:pl:Papier|papier]].

Najstarsze zachowane zabytki piśmiennicze na skórze zwierzęcej pochodzą z [[XXpne|XX]] wieki p.n.e., jednak najstarsze znane dziś wyroby o cechach [[Pergamin|pergaminu]] (odnalezione w [[wikipedia:pl:Mezopotamia|Mezopotamii]], w [[wikipedia:pl:Dura Europos|Dura Europos]]) datowane są na [[IIIpne|III]]-[[IIpne|II]] wiek p.n.e.

Rozwój materiałów pisarskich został najprawdopodobniej wymuszony rywalizacją pomiędzy dwiema ówczesnymi największymi bibliotekami – [[wikipedia:pl:Biblioteka Aleksandryjska|aleksandryjską]] i [[wikipedia:pl:Biblioteka Pergamońska|pergamońską]]. Za [[wikipedia:pl:Pliniusz Starszy|Pliniuszem Starszym]] podaje się, że nazwa ''pergamin'' pochodzi od miasta [[wikipedia:pl:Pergamon (miasto)|Pergamon]] w [[wikipedia:pl:Azja Mniejsza|Azji Mniejszej]], którego król [[wikipedia:pl:Eumenes II|Eumenes II]] ([[195pne|195]]-[[158pne]]) p.n.e. został zmuszony do szukania nowego materiału po zakazie wywozu papirusu z [[wikipedia:pl:Egipt|Egiptu]] wydanym przez [[wikipedia:pl:Klaudiusz Ptolemeusz|Ptolemeusza]]. Najprawdopodobniej właśnie w Pergamonie udoskonalono wtedy znacznie metody produkcji pergaminu, przez co stał się on jego ważnym ośrodkiem produkcji. Informacje Pliniusza nie są jednak potwierdzone, a Pergamon był wtedy najważniejszym ośrodkiem kultury helleńskiej, stąd może rozpowszechnienie przez Pergamon tego nowego podłoża.

Rozpowszechniony wcześniej papirus został skutecznie wyparty przez pergamin dopiero w [[V]]u n.e., chociaż oba materiały były jeszcze dość długo używane równolegle (np. kancelaria kurii papieskiej używała papirusu jeszcze w [[X]]u). Również wypieranie pergaminu przez papier było rozciągnięte w czasie. Papier, wynaleziony ok. 2000 lat temu w [[wikipedia:pl:Chińska Republika Ludowa|Chinach]], produkowany był na Bliskim Wschodzie od [[VIII]] w. W Europie był stosowany od [[XI]] wieku, jednak pierwsza europejska papiernia (jeszcze arabska) powstała dopiero na początku [[XII]]u. Pergamin bardzo wolno tracił na znaczeniu, a jednym z tego powodów był fakt, iż do Europy papier trafił właśnie od Arabów i stąd uważany był za wynalazek pogański. Zasadnicze wyparcie pergaminu przez papier nastąpiło w ciągu wieku [[XIV|XIV]]. Pergamin jednak znajdował nadal szereg zastosowań – do [[XVI|XVI]] w. utrzymał się w rękopisach i drukach iluminowanych, a do [[XVII|XVII]] używano go także do sporządzania ważnych dokumentów. W początkach ery [[druk]]u w Europie, w [[XV|XV]] i [[XVI|XVI]] wieku, oba [[wikipedia:pl:podłoże drukowe|podłoża drukowe]] były stosowane równolegle. Pergamin (znacznie droższy od papieru) był stosowany do [[wikipedia:pl:wydawnictwo|wydawnictw]] o lepszej jakości lub z zamiarem dłuższego lub częstszego ich użytkowania, oraz w wyrobach o charakterze luksusowym. Np. 42-wierszowa [[wikipedia:pl:Biblia|biblia]] [[wikipedia:pl:Johannes Gutenberg|Gutenberga]] została odbita na pergaminie w 35 egzemplarzach, a na papierze w 165 egz. Nierzadko wytwarzano również wydawnictwa o mieszanym składzie – papierowe z pergaminowymi wkładkami (co przypomina dzisiejsze wyroby z [[wikipedia:pl:papier offsetowy|papieru offsetowego]] z wkładkami z [[wikipedia:pl:papier kredowy|papieru kredowego]]).

W [[wikipedia:pl:Polska|Polsce]] produkcję pergaminu zaczęto późno, bo dopiero w [[XIV]]u, jednak najstarszy polski druk pergaminowy pochodzi już z [[1509]] r. (''Missale Vratislaviense'' wydrukowany z Krakowie u J. Hallera).

Produkcję pergaminu w Europie dzieli się na dwa obszary. Wcześniej produkowany był w krajach południowych (Włochy, Hiszpania, płd. Francja). Był on cienki, ale dokładnie wyprawiony tylko z jednej strony – odwrotnej niż sierść, i tylko z jednej strony pozwalał na zapisywanie go, co było nawykiem przejętym z możliwości pokrywania papirusu. Umownie nazywa się go "pergaminem włoskim". Późniejszy jest tzw. "pergamin niemiecki" (znany m.in. także z płn. Francji, Węgier, a także Polski), grubszy, za to przygotowany do zapisywania jednakowo na obu powierzchniach.

Ponadto szczególną postacią pergaminu był [[welin]] – bardzo cienki i miękki, wyrabiany ze skór płodów jagnięcych lub świeżo urodzonych jagniąt. Stosowano go do niewielkich, za to wielokartkowych wyrobów, szczególnie tych przeznaczonych do używania w czasie podróży, jak [[wikipedia:pl:Modlitewnik (książka)|modlitewniki]] czy [[wikipedia:pl:Biblia|Biblie]] niewielkich rozmiarów (na jego podobieństwo wynaleziono później [[wikipedia:pl:Papier welinowy|papier welinowy]]).

== Patrz również ==
* [[wikipedia:pl:Pergamin|hasło pergamin w wikipedia.org]] - artykuł w obecnej formie w dużej mierze pochodzi z Wikipedii.