Konopie - Historia wersji

Sauron o 16:19, 2 sie 2021

2021-08-02T16:19:27Z

← poprzednia wersja		Wersja z 18:19, 2 sie 2021
Linia 1:		Linia 1:
	Ojczyzną dzikich [[Konopie\|konopi]] (''Cannabis ruderalis'') jest, jak się sądzi, centralna Azja. Dzikie konopie mogą osiągać wysokość do 1 m, podczas gdy formy uprawne (''Cannabis sativa'') rosną znacznie wyżej (przeciętnie 3-4 m). Roślina ta jest dzisiaj rozpowszechniona na całym świecie.		Ojczyzną dzikich [[Konopie\|konopi]] (''Cannabis ruderalis'') jest, jak się sądzi, centralna Azja. Dzikie konopie mogą osiągać wysokość do 1 m, podczas gdy formy uprawne (''Cannabis sativa'') rosną znacznie wyżej (przeciętnie 3-4 m). Roślina ta jest dzisiaj rozpowszechniona na całym świecie.

	{{Cytat\|Luca Fumagalli z Uniwersytetu w Lozannie stanął na czele międzynarodowego zespołu naukowego z Chin, Wielkiej Brytanii, Indii, Pakistanu i Kataru, którego członkowie przeanalizowali genom 110 roślin reprezentujących pełne spektrum odmian Cannabis. Na tej podstawie zidentyfikowali czas, źródło udomowienia, wzorce różnicowania się po udomowieniu oraz współczesne zróżnicowanie genetyczne konopi. Wykazaliśmy, że gatunek C. sativa został po raz pierwszy udomowiony we wczesnym neolicie w Azji Wschodniej i że wszystkie obecnie występujące odmiany pochodzą od dzikich i uprawnych odmian z terenu współczesnych Chin. Z danych genetycznych wynika, że do udomowienia doszło około 12 000 lat temu i zbiega się ono w czasie z pojawieniem się na terenie południowych Chin i Tajwanu ceramiki sznurowej. W materiale archeologicznym z kolejnych tysiącleci pojawia się coraz więcej śladów konopi. Znamy np. japońską ceramikę sprzed 10 000 lat skojarzoną z nasionami, a 7500 lat temu w Chinach i Japonii stale pojawiają się artefakty powiązane z Cannabis.<ref>{{cite web \|last1=Błoński \|first1=Mariusz \|title=Wiemy, gdzie i kiedy udomowiono konopie oraz jak rozprzestrzeniły się po świecie \|url=https://kopalniawiedzy.pl/konopie-Cannabis-sativa-narkotyk-wlokno-olej-marihuana,34007 \|accessdate=2 August 2021}}</ref>}}		{{Cytat\|Luca Fumagalli z Uniwersytetu w Lozannie stanął na czele międzynarodowego zespołu naukowego z Chin, Wielkiej Brytanii, Indii, Pakistanu i Kataru, którego członkowie przeanalizowali genom 110 roślin reprezentujących pełne spektrum odmian Cannabis. Na tej podstawie zidentyfikowali czas, źródło udomowienia, wzorce różnicowania się po udomowieniu oraz współczesne zróżnicowanie genetyczne konopi. Wykazaliśmy, że gatunek Cannabis sativa został po raz pierwszy udomowiony we wczesnym neolicie w Azji Wschodniej i że wszystkie obecnie występujące odmiany pochodzą od dzikich i uprawnych odmian z terenu współczesnych Chin. Z danych genetycznych wynika, że do udomowienia doszło około 12 000 lat temu i zbiega się ono w czasie z pojawieniem się na terenie południowych Chin i Tajwanu ceramiki sznurowej. W materiale archeologicznym z kolejnych tysiącleci pojawia się coraz więcej śladów konopi. Znamy np. japońską ceramikę sprzed 10 000 lat skojarzoną z nasionami, a 7500 lat temu w Chinach i Japonii stale pojawiają się artefakty powiązane z Cannabis.<ref>{{cite web \|last1=Błoński \|first1=Mariusz \|title=Wiemy, gdzie i kiedy udomowiono konopie oraz jak rozprzestrzeniły się po świecie \|url=https://kopalniawiedzy.pl/konopie-Cannabis-sativa-narkotyk-wlokno-olej-marihuana,34007 \|accessdate=2 August 2021}}</ref>}}

	Fatunek ''Cannabis sativa'' został po raz pierwszy udomowiony we wczesnym neolicie w Azji Wschodniej i wszystkie obecnie występujące odmiany pochodzą od dzikich i uprawnych odmian z terenu współczesnych Chin. Z danych genetycznych wynika, że do udomowienia doszło około 12 000 lat temu i zbiega się ono w czasie z pojawieniem się na terenie południowych Chin i Tajwanu ceramiki sznurowej. W materiale archeologicznym z kolejnych tysiącleci pojawia się coraz więcej śladów konopi. Znamy np. japońską ceramikę sprzed 10 000 lat skojarzoną z nasionami, a 7500 lat temu w Chinach i Japonii stale pojawiają się artefakty powiązane z Cannabis.

	Wykorzystuje się jej włókna, jadalne owoce oraz produkuje oleje, które są używane w medycynie a także do wyrobu narkotyków. Nasiona konopi mają 30 razy słabsze działanie niż żywica liści kwiatowych, okrywa owoców oraz górnych pędów żeńskich. Z żywicy tych ostatnich produkowany jest haszysz. Kiedy człowiek zaczął użytkować konopie do celów utylitarnych, a kiedy zaś zapoznano się z ich właściwościami halucynogennymi, nie bardzo wiadomo. Opinie na ten temat są bowiem zróżnicowane. Jak wynika z pracy W. Dörflera<ref>Walter Dörfler, "Prähistorische Zeitschrift", vol. 65, "Die geschichte des hanfanbaus in Mitteleuropa aufgrund palynologischer untersuchungen und von Großrestnach-weisen", 1990</ref>, który zestawił dotychczasowe znaleziska z badań wykopaliskowych, konopie (''Cannabis sativa L.'') znane były w Europie już w czasach [[wikipedia:pl:Neolit\|neolitycznych]], m.in. z osady [[wikipedia:pl:Kultura_ceramiki_wstęgowej_rytej\|kultury ceramiki wstęgowej]] (ok. 4500 lat p.n.e.) w [[wikipedia:pl:Eisenberg_(Turyngia)\|Eisenberg]] w [[wikipedia:pl:Turyngia\|Turyngii]] (C. Renfrew 1973, s. 163; Ch. Rätsch 1994, s. 289; wątpliwości co do tego datowania por. W. Dörfler 1990, s. 226, pkt 38). Odkryto je na stanowiskach w rejonie Alp, w Szwajcarii, a także w Czechach i w Rumunii (m.in. na osadach kultur Gumelniţa i Cucuteni — faza A). Ilość znalezisk pyłków i ziaren tych roślin oraz fragmentów wyrobów wykonanych z konopi wzrasta w następnych epokach...<ref>"Środki psychoaktywne w kulturach megalitycznych Europy środkowowschodniej. Zarys problematyki" Jerzy T. Bąbel w: "Idea megalityczna w obrządku pogrzebowym Kultury Pucharów Lejkowatych". Redakcja: Jerzy Libera, Krzysztof Tunia. Lublin-Kraków 2006. ISBN 83-88458-72-8, strona 186.</ref>		Wykorzystuje się jej włókna, jadalne owoce oraz produkuje oleje, które są używane w medycynie a także do wyrobu narkotyków. Nasiona konopi mają 30 razy słabsze działanie niż żywica liści kwiatowych, okrywa owoców oraz górnych pędów żeńskich. Z żywicy tych ostatnich produkowany jest haszysz. Kiedy człowiek zaczął użytkować konopie do celów utylitarnych, a kiedy zaś zapoznano się z ich właściwościami halucynogennymi, nie bardzo wiadomo. Opinie na ten temat są bowiem zróżnicowane. Jak wynika z pracy W. Dörflera<ref>Walter Dörfler, "Prähistorische Zeitschrift", vol. 65, "Die geschichte des hanfanbaus in Mitteleuropa aufgrund palynologischer untersuchungen und von Großrestnach-weisen", 1990</ref>, który zestawił dotychczasowe znaleziska z badań wykopaliskowych, konopie (''Cannabis sativa L.'') znane były w Europie już w czasach [[wikipedia:pl:Neolit\|neolitycznych]], m.in. z osady [[wikipedia:pl:Kultura_ceramiki_wstęgowej_rytej\|kultury ceramiki wstęgowej]] (ok. 4500 lat p.n.e.) w [[wikipedia:pl:Eisenberg_(Turyngia)\|Eisenberg]] w [[wikipedia:pl:Turyngia\|Turyngii]] (C. Renfrew 1973, s. 163; Ch. Rätsch 1994, s. 289; wątpliwości co do tego datowania por. W. Dörfler 1990, s. 226, pkt 38). Odkryto je na stanowiskach w rejonie Alp, w Szwajcarii, a także w Czechach i w Rumunii (m.in. na osadach kultur Gumelniţa i Cucuteni — faza A). Ilość znalezisk pyłków i ziaren tych roślin oraz fragmentów wyrobów wykonanych z konopi wzrasta w następnych epokach...<ref>"Środki psychoaktywne w kulturach megalitycznych Europy środkowowschodniej. Zarys problematyki" Jerzy T. Bąbel w: "Idea megalityczna w obrządku pogrzebowym Kultury Pucharów Lejkowatych". Redakcja: Jerzy Libera, Krzysztof Tunia. Lublin-Kraków 2006. ISBN 83-88458-72-8, strona 186.</ref>

Sauron o 16:18, 2 sie 2021

2021-08-02T16:18:10Z

← poprzednia wersja		Wersja z 18:18, 2 sie 2021
Linia 1:		Linia 1:
	Ojczyzną dzikich [[Konopie\|konopi]] (''Cannabis ruderalis'') jest, jak się sądzi, centralna Azja. Dzikie konopie mogą osiągać wysokość do 1 m, podczas gdy formy uprawne (''Cannabis sativa'') rosną znacznie wyżej (przeciętnie 3-4 m). Roślina ta jest dzisiaj rozpowszechniona na całym świecie. Wykorzystuje się jej włókna, jadalne owoce oraz produkuje oleje, które są używane w medycynie a także do wyrobu narkotyków. Nasiona konopi mają 30 razy słabsze działanie niż żywica liści kwiatowych, okrywa owoców oraz górnych pędów żeńskich. Z żywicy tych ostatnich produkowany jest haszysz. Kiedy człowiek zaczął użytkować konopie do celów utylitarnych, a kiedy zaś zapoznano się z ich właściwościami halucynogennymi, nie bardzo wiadomo. Opinie na ten temat są bowiem zróżnicowane. Jak wynika z pracy W. Dörflera<ref>Walter Dörfler, "Prähistorische Zeitschrift", vol. 65, "Die geschichte des hanfanbaus in Mitteleuropa aufgrund palynologischer untersuchungen und von Großrestnach-weisen", 1990</ref>, który zestawił dotychczasowe znaleziska z badań wykopaliskowych, konopie (''Cannabis sativa L.'') znane były w Europie już w czasach [[wikipedia:pl:Neolit\|neolitycznych]], m.in. z osady [[wikipedia:pl:Kultura_ceramiki_wstęgowej_rytej\|kultury ceramiki wstęgowej]] (ok. 4500 lat p.n.e.) w [[wikipedia:pl:Eisenberg_(Turyngia)\|Eisenberg]] w [[wikipedia:pl:Turyngia\|Turyngii]] (C. Renfrew 1973, s. 163; Ch. Rätsch 1994, s. 289; wątpliwości co do tego datowania por. W. Dörfler 1990, s. 226, pkt 38). Odkryto je na stanowiskach w rejonie Alp, w Szwajcarii, a także w Czechach i w Rumunii (m.in. na osadach kultur Gumelniţa i Cucuteni — faza A). Ilość znalezisk pyłków i ziaren tych roślin oraz fragmentów wyrobów wykonanych z konopi wzrasta w następnych epokach...<ref>"Środki psychoaktywne w kulturach megalitycznych Europy środkowowschodniej. Zarys problematyki" Jerzy T. Bąbel w: "Idea megalityczna w obrządku pogrzebowym Kultury Pucharów Lejkowatych". Redakcja: Jerzy Libera, Krzysztof Tunia. Lublin-Kraków 2006. ISBN 83-88458-72-8, strona 186.</ref>		Ojczyzną dzikich [[Konopie\|konopi]] (''Cannabis ruderalis'') jest, jak się sądzi, centralna Azja. Dzikie konopie mogą osiągać wysokość do 1 m, podczas gdy formy uprawne (''Cannabis sativa'') rosną znacznie wyżej (przeciętnie 3-4 m). Roślina ta jest dzisiaj rozpowszechniona na całym świecie.

			{{Cytat\|Luca Fumagalli z Uniwersytetu w Lozannie stanął na czele międzynarodowego zespołu naukowego z Chin, Wielkiej Brytanii, Indii, Pakistanu i Kataru, którego członkowie przeanalizowali genom 110 roślin reprezentujących pełne spektrum odmian Cannabis. Na tej podstawie zidentyfikowali czas, źródło udomowienia, wzorce różnicowania się po udomowieniu oraz współczesne zróżnicowanie genetyczne konopi. Wykazaliśmy, że gatunek C. sativa został po raz pierwszy udomowiony we wczesnym neolicie w Azji Wschodniej i że wszystkie obecnie występujące odmiany pochodzą od dzikich i uprawnych odmian z terenu współczesnych Chin. Z danych genetycznych wynika, że do udomowienia doszło około 12 000 lat temu i zbiega się ono w czasie z pojawieniem się na terenie południowych Chin i Tajwanu ceramiki sznurowej. W materiale archeologicznym z kolejnych tysiącleci pojawia się coraz więcej śladów konopi. Znamy np. japońską ceramikę sprzed 10 000 lat skojarzoną z nasionami, a 7500 lat temu w Chinach i Japonii stale pojawiają się artefakty powiązane z Cannabis.<ref>{{cite web \|last1=Błoński \|first1=Mariusz \|title=Wiemy, gdzie i kiedy udomowiono konopie oraz jak rozprzestrzeniły się po świecie \|url=https://kopalniawiedzy.pl/konopie-Cannabis-sativa-narkotyk-wlokno-olej-marihuana,34007 \|accessdate=2 August 2021}}</ref>}}

			Fatunek ''Cannabis sativa'' został po raz pierwszy udomowiony we wczesnym neolicie w Azji Wschodniej i wszystkie obecnie występujące odmiany pochodzą od dzikich i uprawnych odmian z terenu współczesnych Chin. Z danych genetycznych wynika, że do udomowienia doszło około 12 000 lat temu i zbiega się ono w czasie z pojawieniem się na terenie południowych Chin i Tajwanu ceramiki sznurowej. W materiale archeologicznym z kolejnych tysiącleci pojawia się coraz więcej śladów konopi. Znamy np. japońską ceramikę sprzed 10 000 lat skojarzoną z nasionami, a 7500 lat temu w Chinach i Japonii stale pojawiają się artefakty powiązane z Cannabis.

			Wykorzystuje się jej włókna, jadalne owoce oraz produkuje oleje, które są używane w medycynie a także do wyrobu narkotyków. Nasiona konopi mają 30 razy słabsze działanie niż żywica liści kwiatowych, okrywa owoców oraz górnych pędów żeńskich. Z żywicy tych ostatnich produkowany jest haszysz. Kiedy człowiek zaczął użytkować konopie do celów utylitarnych, a kiedy zaś zapoznano się z ich właściwościami halucynogennymi, nie bardzo wiadomo. Opinie na ten temat są bowiem zróżnicowane. Jak wynika z pracy W. Dörflera<ref>Walter Dörfler, "Prähistorische Zeitschrift", vol. 65, "Die geschichte des hanfanbaus in Mitteleuropa aufgrund palynologischer untersuchungen und von Großrestnach-weisen", 1990</ref>, który zestawił dotychczasowe znaleziska z badań wykopaliskowych, konopie (''Cannabis sativa L.'') znane były w Europie już w czasach [[wikipedia:pl:Neolit\|neolitycznych]], m.in. z osady [[wikipedia:pl:Kultura_ceramiki_wstęgowej_rytej\|kultury ceramiki wstęgowej]] (ok. 4500 lat p.n.e.) w [[wikipedia:pl:Eisenberg_(Turyngia)\|Eisenberg]] w [[wikipedia:pl:Turyngia\|Turyngii]] (C. Renfrew 1973, s. 163; Ch. Rätsch 1994, s. 289; wątpliwości co do tego datowania por. W. Dörfler 1990, s. 226, pkt 38). Odkryto je na stanowiskach w rejonie Alp, w Szwajcarii, a także w Czechach i w Rumunii (m.in. na osadach kultur Gumelniţa i Cucuteni — faza A). Ilość znalezisk pyłków i ziaren tych roślin oraz fragmentów wyrobów wykonanych z konopi wzrasta w następnych epokach...<ref>"Środki psychoaktywne w kulturach megalitycznych Europy środkowowschodniej. Zarys problematyki" Jerzy T. Bąbel w: "Idea megalityczna w obrządku pogrzebowym Kultury Pucharów Lejkowatych". Redakcja: Jerzy Libera, Krzysztof Tunia. Lublin-Kraków 2006. ISBN 83-88458-72-8, strona 186.</ref>
	[[Plik:Cannabis.jpeg\|200px\|thumb\|right\|Rysunek konopi indyjskiej (łać. "Cannabis sativa"), 1887r. ([[XIX]] wiek)]]		[[Plik:Cannabis.jpeg\|200px\|thumb\|right\|Rysunek konopi indyjskiej (łać. "Cannabis sativa"), 1887r. ([[XIX]] wiek)]]
	W Azji natomiast, najstarsze znalezisko konopii (używanych najprawdopodobniej w celach odurzających), pochodzi z XVII w p.n.e. Odkrycia dokonano w 2008r., na pustyni [[:pl:wikipedia\|Gobi]] w kompleksie grobowym Yanghai w pobliżu [[:pl:wikipedia:Turfan\|Turfan]] (ang. Turpan) w Chinach. Przy z zwłokach, ok. 45 letniego mężczyzny o jasnej skórze i niebieskich oczach (ang. [[:wikipedia:Caucasian_race\|caucasian race]]) wraz z innymi drogimi przedmiotami, znaleziono prawie 800 gramów suszu z [[Konopie\|konopi indyjskich]].<ref>[http://www.nbcnews.com/id/28034925/ns/technology_and_science-science/t/worlds-oldest-marijuana-stash-totally-busted/#.Uf-lUG0xLII NBC News, World's oldest marijuana stash totally busted], 2012r.</ref><ref>[http://www.focus.pl/newsy/zobacz/publikacje/najstarsza-na-swiecie-marihuana/ Najstarsza na świecie marihuana], Focus.pl, 18/12/08</ref>		W Azji natomiast, najstarsze znalezisko konopii (używanych najprawdopodobniej w celach odurzających), pochodzi z XVII w p.n.e. Odkrycia dokonano w 2008r., na pustyni [[:pl:wikipedia\|Gobi]] w kompleksie grobowym Yanghai w pobliżu [[:pl:wikipedia:Turfan\|Turfan]] (ang. Turpan) w Chinach. Przy z zwłokach, ok. 45 letniego mężczyzny o jasnej skórze i niebieskich oczach (ang. [[:wikipedia:Caucasian_race\|caucasian race]]) wraz z innymi drogimi przedmiotami, znaleziono prawie 800 gramów suszu z [[Konopie\|konopi indyjskich]].<ref>[http://www.nbcnews.com/id/28034925/ns/technology_and_science-science/t/worlds-oldest-marijuana-stash-totally-busted/#.Uf-lUG0xLII NBC News, World's oldest marijuana stash totally busted], 2012r.</ref><ref>[http://www.focus.pl/newsy/zobacz/publikacje/najstarsza-na-swiecie-marihuana/ Najstarsza na świecie marihuana], Focus.pl, 18/12/08</ref>

Sauron o 10:02, 21 lis 2018

2018-11-21T10:02:26Z

← poprzednia wersja		Wersja z 12:02, 21 lis 2018
Linia 34:		Linia 34:
	== Przypisy ==		== Przypisy ==
	<references/>		<references/>

			== Patrz dalej ==
			* [https://www.imdb.com/title/tt8733256/ The God Plant] film dokumentalny z 2018r. opisujący historię używania konopi przez człowieka od przysłowiowego "zarania dziejów".

	<br>		<br>
	[[Kategoria:Rośliny]]		[[Kategoria:Rośliny]]
	[[Kategoria:Używki]]		[[Kategoria:Używki]]

Sauron o 21:20, 27 lip 2015

2015-07-27T21:20:51Z

Sauron: Sauron przeniósł stronę Konopia do Konopie: Bardziej logiczna jest forma mnoga

2015-07-27T21:19:47Z

Sauron przeniósł stronę Konopia do Konopie: Bardziej logiczna jest forma mnoga

← poprzednia wersja	Wersja z 23:19, 27 lip 2015
(Brak różnic)

Sauron: /* Używanie - przykłady */

2015-06-07T14:25:13Z

Używanie - przykłady

← poprzednia wersja		Wersja z 16:25, 7 cze 2015
Linia 26:		Linia 26:
	* najdawniejszym świadectwem uprawy konopi ([[Vpne\|V]] w p.n.e. ) w Europie jest następująca wzmianka [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodota]], księga IV, 74, o [[wikipedia:pl:Scytowie\|Scytach]]<ref name="Sara"/>: {{Cytat\|W ich ziemi rosną konopie, bardzo podobne do lnu, pomijając wzrost i grubość, bo pod tym względem przewyższają len. Rosną i w stanie dzikim i są zasiewane. [[wikipedia:pl:Trakowie\|Trakowie]] robią z nich odzienia...}}		* najdawniejszym świadectwem uprawy konopi ([[Vpne\|V]] w p.n.e. ) w Europie jest następująca wzmianka [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodota]], księga IV, 74, o [[wikipedia:pl:Scytowie\|Scytach]]<ref name="Sara"/>: {{Cytat\|W ich ziemi rosną konopie, bardzo podobne do lnu, pomijając wzrost i grubość, bo pod tym względem przewyższają len. Rosną i w stanie dzikim i są zasiewane. [[wikipedia:pl:Trakowie\|Trakowie]] robią z nich odzienia...}}
	* w swoich "[[:pl:Dzieje_(Herodot)\|Dziejach]]" [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodot]] pisze {{Cytat\|Tych więc konopi nasienie biorą Scytowie i wchodzą pod filcowe namioty; potem rzucają ziarna na rozżarzone kamienie: rzucane zaczynają dymić i wytwarzają taką parę, że żadna helleńska łaźnia parowa nie mogłaby jej przewyższyć}}		* w swoich "[[:pl:Dzieje_(Herodot)\|Dziejach]]" [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodot]] pisze {{Cytat\|Tych więc konopi nasienie biorą Scytowie i wchodzą pod filcowe namioty; potem rzucają ziarna na rozżarzone kamienie: rzucane zaczynają dymić i wytwarzają taką parę, że żadna helleńska łaźnia parowa nie mogłaby jej przewyższyć}}
	Potwierdzają to też niedawne (2013-14r.) znaleziska na [[:pl:Kaukaz\|Kaukazie]]. Gdzie w [[wikipedia:pl:Scytowie\|scytyjskim]] grobowcu. liczącym 2400 lat, znalezione zestaw złotych naczyń z czarnym osadem. Badanie kryminologów z pobliskiego [[:pl:Stawropol\|Stawropola]] stwierdziły w osadzie występowanie [[~~Konopie~~\|konopi]] i [[opium]]<ref>{{cite web\|last1=Pastuszka\|first1=Wojciech\|title=Złoto, opium i marihuana\|url=http://archeowiesci.pl/2015/06/01/zloto-opium-i-marihuana/\|website=Archeowieści\|accessdate=7 June 2015}}</ref>.		Potwierdzają to też niedawne (2013-14r.) znaleziska na [[:pl:Kaukaz\|Kaukazie]]. Gdzie w [[wikipedia:pl:Scytowie\|scytyjskim]] grobowcu. liczącym 2400 lat, znalezione zestaw złotych naczyń z czarnym osadem. Badanie kryminologów z pobliskiego [[:pl:Stawropol\|Stawropola]] stwierdziły w osadzie występowanie [[Konopia\|konopi]] i [[opium]]<ref>{{cite web\|last1=Pastuszka\|first1=Wojciech\|title=Złoto, opium i marihuana\|url=http://archeowiesci.pl/2015/06/01/zloto-opium-i-marihuana/\|website=Archeowieści\|accessdate=7 June 2015}}</ref>.
	* świadectwo o uprawie konopi w [[wikipedia:pl:Galia\|Galii]] za czasów [[wikipedia:pl:Karolingowie\|Karolingów]] ([[VIII]]-[[IX]] wiek) daje Capitula redevillis cp. 62, gdzie konopie występują jako ''canava''<ref>Hoops J., "Reallexikon der Germanischen Altertumskunde", II, 445, Strassburg, 1913-1915. </ref>		* świadectwo o uprawie konopi w [[wikipedia:pl:Galia\|Galii]] za czasów [[wikipedia:pl:Karolingowie\|Karolingów]] ([[VIII]]-[[IX]] wiek) daje Capitula redevillis cp. 62, gdzie konopie występują jako ''canava''<ref>Hoops J., "Reallexikon der Germanischen Altertumskunde", II, 445, Strassburg, 1913-1915. </ref>
	* odpowiednio spreparowane konopie służyły w średniowieczu ([[XII]] w.) jako leczniczy plaster<ref name="Babel"/>		* odpowiednio spreparowane konopie służyły w średniowieczu ([[XII]] w.) jako leczniczy plaster<ref name="Babel"/>

Sauron: /* Używanie - przykłady */

2015-06-07T14:21:47Z

Używanie - przykłady

← poprzednia wersja		Wersja z 16:21, 7 cze 2015
Linia 26:		Linia 26:
	* najdawniejszym świadectwem uprawy konopi ([[Vpne\|V]] w p.n.e. ) w Europie jest następująca wzmianka [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodota]], księga IV, 74, o [[wikipedia:pl:Scytowie\|Scytach]]<ref name="Sara"/>: {{Cytat\|W ich ziemi rosną konopie, bardzo podobne do lnu, pomijając wzrost i grubość, bo pod tym względem przewyższają len. Rosną i w stanie dzikim i są zasiewane. [[wikipedia:pl:Trakowie\|Trakowie]] robią z nich odzienia...}}		* najdawniejszym świadectwem uprawy konopi ([[Vpne\|V]] w p.n.e. ) w Europie jest następująca wzmianka [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodota]], księga IV, 74, o [[wikipedia:pl:Scytowie\|Scytach]]<ref name="Sara"/>: {{Cytat\|W ich ziemi rosną konopie, bardzo podobne do lnu, pomijając wzrost i grubość, bo pod tym względem przewyższają len. Rosną i w stanie dzikim i są zasiewane. [[wikipedia:pl:Trakowie\|Trakowie]] robią z nich odzienia...}}
	* w swoich "[[:pl:Dzieje_(Herodot)\|Dziejach]]" [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodot]] pisze {{Cytat\|Tych więc konopi nasienie biorą Scytowie i wchodzą pod filcowe namioty; potem rzucają ziarna na rozżarzone kamienie: rzucane zaczynają dymić i wytwarzają taką parę, że żadna helleńska łaźnia parowa nie mogłaby jej przewyższyć}}		* w swoich "[[:pl:Dzieje_(Herodot)\|Dziejach]]" [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodot]] pisze {{Cytat\|Tych więc konopi nasienie biorą Scytowie i wchodzą pod filcowe namioty; potem rzucają ziarna na rozżarzone kamienie: rzucane zaczynają dymić i wytwarzają taką parę, że żadna helleńska łaźnia parowa nie mogłaby jej przewyższyć}}
	Potwierdzają to też niedawne (2013-14r.) znaleziska na [[:pl:Kaukaz\|Kaukazie]]. Gdzie w [[wikipedia:pl:Scytowie\|scytyjskim]] grobowcu. liczącym 2400 lat, znalezione zestaw złotych naczyń z czarnym osadem. Badanie kryminologów z pobliskiego [[:pl:Stawropol\|Stawropola]] stwierdziły w osadzie występowanie [[Konopie\|konopi]] i [[opium]].		Potwierdzają to też niedawne (2013-14r.) znaleziska na [[:pl:Kaukaz\|Kaukazie]]. Gdzie w [[wikipedia:pl:Scytowie\|scytyjskim]] grobowcu. liczącym 2400 lat, znalezione zestaw złotych naczyń z czarnym osadem. Badanie kryminologów z pobliskiego [[:pl:Stawropol\|Stawropola]] stwierdziły w osadzie występowanie [[Konopie\|konopi]] i [[opium]]<ref>{{cite web\|last1=Pastuszka\|first1=Wojciech\|title=Złoto, opium i marihuana\|url=http://archeowiesci.pl/2015/06/01/zloto-opium-i-marihuana/\|website=Archeowieści\|accessdate=7 June 2015}}</ref>.
	* świadectwo o uprawie konopi w [[wikipedia:pl:Galia\|Galii]] za czasów [[wikipedia:pl:Karolingowie\|Karolingów]] ([[VIII]]-[[IX]] wiek) daje Capitula redevillis cp. 62, gdzie konopie występują jako ''canava''<ref>Hoops J., "Reallexikon der Germanischen Altertumskunde", II, 445, Strassburg, 1913-1915. </ref>		* świadectwo o uprawie konopi w [[wikipedia:pl:Galia\|Galii]] za czasów [[wikipedia:pl:Karolingowie\|Karolingów]] ([[VIII]]-[[IX]] wiek) daje Capitula redevillis cp. 62, gdzie konopie występują jako ''canava''<ref>Hoops J., "Reallexikon der Germanischen Altertumskunde", II, 445, Strassburg, 1913-1915. </ref>
	* odpowiednio spreparowane konopie służyły w średniowieczu ([[XII]] w.) jako leczniczy plaster<ref name="Babel"/>		* odpowiednio spreparowane konopie służyły w średniowieczu ([[XII]] w.) jako leczniczy plaster<ref name="Babel"/>

Sauron: /* Używanie - przykłady */

2015-06-07T13:59:24Z

Używanie - przykłady

← poprzednia wersja		Wersja z 15:59, 7 cze 2015
Linia 26:		Linia 26:
	* najdawniejszym świadectwem uprawy konopi ([[Vpne\|V]] w p.n.e. ) w Europie jest następująca wzmianka [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodota]], księga IV, 74, o [[wikipedia:pl:Scytowie\|Scytach]]<ref name="Sara"/>: {{Cytat\|W ich ziemi rosną konopie, bardzo podobne do lnu, pomijając wzrost i grubość, bo pod tym względem przewyższają len. Rosną i w stanie dzikim i są zasiewane. [[wikipedia:pl:Trakowie\|Trakowie]] robią z nich odzienia...}}		* najdawniejszym świadectwem uprawy konopi ([[Vpne\|V]] w p.n.e. ) w Europie jest następująca wzmianka [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodota]], księga IV, 74, o [[wikipedia:pl:Scytowie\|Scytach]]<ref name="Sara"/>: {{Cytat\|W ich ziemi rosną konopie, bardzo podobne do lnu, pomijając wzrost i grubość, bo pod tym względem przewyższają len. Rosną i w stanie dzikim i są zasiewane. [[wikipedia:pl:Trakowie\|Trakowie]] robią z nich odzienia...}}
	* w swoich "[[:pl:Dzieje_(Herodot)\|Dziejach]]" [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodot]] pisze {{Cytat\|Tych więc konopi nasienie biorą Scytowie i wchodzą pod filcowe namioty; potem rzucają ziarna na rozżarzone kamienie: rzucane zaczynają dymić i wytwarzają taką parę, że żadna helleńska łaźnia parowa nie mogłaby jej przewyższyć}}		* w swoich "[[:pl:Dzieje_(Herodot)\|Dziejach]]" [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodot]] pisze {{Cytat\|Tych więc konopi nasienie biorą Scytowie i wchodzą pod filcowe namioty; potem rzucają ziarna na rozżarzone kamienie: rzucane zaczynają dymić i wytwarzają taką parę, że żadna helleńska łaźnia parowa nie mogłaby jej przewyższyć}}
			Potwierdzają to też niedawne (2013-14r.) znaleziska na [[:pl:Kaukaz\|Kaukazie]]. Gdzie w [[wikipedia:pl:Scytowie\|scytyjskim]] grobowcu. liczącym 2400 lat, znalezione zestaw złotych naczyń z czarnym osadem. Badanie kryminologów z pobliskiego [[:pl:Stawropol\|Stawropola]] stwierdziły w osadzie występowanie [[Konopie\|konopi]] i [[opium]].
	* świadectwo o uprawie konopi w [[wikipedia:pl:Galia\|Galii]] za czasów [[wikipedia:pl:Karolingowie\|Karolingów]] ([[VIII]]-[[IX]] wiek) daje Capitula redevillis cp. 62, gdzie konopie występują jako ''canava''<ref>Hoops J., "Reallexikon der Germanischen Altertumskunde", II, 445, Strassburg, 1913-1915. </ref>		* świadectwo o uprawie konopi w [[wikipedia:pl:Galia\|Galii]] za czasów [[wikipedia:pl:Karolingowie\|Karolingów]] ([[VIII]]-[[IX]] wiek) daje Capitula redevillis cp. 62, gdzie konopie występują jako ''canava''<ref>Hoops J., "Reallexikon der Germanischen Altertumskunde", II, 445, Strassburg, 1913-1915. </ref>
	* odpowiednio spreparowane konopie służyły w średniowieczu ([[XII]] w.) jako leczniczy plaster<ref name="Babel"/>		* odpowiednio spreparowane konopie służyły w średniowieczu ([[XII]] w.) jako leczniczy plaster<ref name="Babel"/>

Sauron: /* Daty i zapiski */

2015-06-07T13:51:32Z

Daty i zapiski

← poprzednia wersja		Wersja z 15:51, 7 cze 2015
Linia 10:		Linia 10:
	* W [[wikipedia:pl:Asyria\|Asyrii]] konopie nosiły nazwę ''"kunabu"''.<ref name="Babel"/>		* W [[wikipedia:pl:Asyria\|Asyrii]] konopie nosiły nazwę ''"kunabu"''.<ref name="Babel"/>
	* W Indiach miały być dopiero znane w latach 900-800 p.n.e., gdzie występują pod nazwą ''"bhanga"''.<ref name="Babel"/>		* W Indiach miały być dopiero znane w latach 900-800 p.n.e., gdzie występują pod nazwą ''"bhanga"''.<ref name="Babel"/>
	* W czasach [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodota]] użytkowali je [[wikipedia:pl:Trakowie\|Trakowie]] i [[:pl:Scytowie\|Scytowie]].		* W czasach [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodota]] użytkowali je [[wikipedia:pl:Trakowie\|Trakowie]] i [[:pl:Scytowie\|Scytowie]] (patrz też rozdział "[[Konopia#Używanie - przykłady\|Używanie - przykłady]]").
	* Dowody na uprawę konopi w Azji Mniejszej dostarczył dopiero w 259 r. p.n.e. [[wikipedia:pl:Ptolemeusz_II_Filadelfos\|Ptolemeusz II Filadelfos]].<ref name="Babel"/>		* Dowody na uprawę konopi w Azji Mniejszej dostarczył dopiero w 259 r. p.n.e. [[wikipedia:pl:Ptolemeusz_II_Filadelfos\|Ptolemeusz II Filadelfos]].<ref name="Babel"/>
	* Miał je też do swych celów wykorzystywać władca [[wikipedia:pl:Syrakuzy\|Syrakuz]], [[wikipedia:pl:Hieron_II\|Hieron II]].<ref name="Babel"/>		* Miał je też do swych celów wykorzystywać władca [[wikipedia:pl:Syrakuzy\|Syrakuz]], [[wikipedia:pl:Hieron_II\|Hieron II]].<ref name="Babel"/>
	* Następne informacje podaje dziejopis Athenajos (Deipnosophistai 5, 40).		* Następne informacje podaje dziejopis Athenajos (Deipnosophistai 5, 40).
	* U Rzymian użytkowanie konopi zaświadcza dopiero [[wikipedia:pl:Marek_Terencjusz_Warron\|Varro]] (37 r. p.n.e.; Rerum rusticarum 1, 23, 6), następnie [[wikipedia:pl:Columella\|Columella]] (De re rustica 2, 10, 21), [[wikipedia:pl:Pedanios_Dioskurydes\|Pedanios Dioskurydes]] (De materia medica 3, 155) i Pliniusz (19, 9, 56)<ref>Walter Dörfler, "Prähistorische Zeitschrift", vol. 65, "Die geschichte des hanfanbaus in Mitteleuropa aufgrund		* U Rzymian użytkowanie konopi zaświadcza dopiero [[wikipedia:pl:Marek_Terencjusz_Warron\|Varro]] (37 r. p.n.e.; Rerum rusticarum 1, 23, 6), następnie [[wikipedia:pl:Columella\|Columella]] (De re rustica 2, 10, 21), [[wikipedia:pl:Pedanios_Dioskurydes\|Pedanios Dioskurydes]] (De materia medica 3, 155) i Pliniusz (19, 9, 56)<ref>Walter Dörfler, "Prähistorische Zeitschrift", vol. 65, "Die geschichte des hanfanbaus in Mitteleuropa aufgrund
	palynologischer untersuchungen und von Großrestnach-weisen", 1990, str. 223; Sara Benetowa; Szyjewski Andrzej, "Etnologia religii", 2001, Kraków, str. 317</ref>.		palynologischer untersuchungen und von Großrestnach-weisen", 1990, str. 223; Sara Benetowa; Szyjewski Andrzej, "Etnologia religii", 2001, Kraków, str. 317</ref>.

	== Używanie - przykłady ==		== Używanie - przykłady ==

Sauron o 13:19, 5 sie 2013

2013-08-05T13:19:30Z

← poprzednia wersja		Wersja z 15:19, 5 sie 2013
Linia 1:		Linia 1:
	Ojczyzną dzikich [[Konopia\|konopi]] (''Cannabis ruderalis'') jest, jak się sądzi, centralna Azja. Dzikie konopie mogą osiągać wysokość do 1 m, podczas gdy formy uprawne (''Cannabis sativa'') rosną znacznie wyżej (przeciętnie 3-4 m). Roślina ta jest dzisiaj rozpowszechniona na całym świecie. Wykorzystuje się jej włókna, jadalne owoce oraz produkuje oleje, które są używane w medycynie a także do wyrobu narkotyków. Nasiona konopi mają 30 razy słabsze działanie niż żywica liści kwiatowych, okrywa owoców oraz górnych pędów żeńskich. Z żywicy tych ostatnich produkowany jest haszysz. Kiedy człowiek zaczął użytkować konopie do celów utylitarnych, a kiedy zaś zapoznano się z ich właściwościami halucynogennymi, nie bardzo wiadomo. Opinie na ten temat są bowiem zróżnicowane. Jak wynika z pracy W. Dörflera<ref>Walter Dörfler, "Prähistorische Zeitschrift", vol. 65, "Die geschichte des hanfanbaus in Mitteleuropa aufgrund palynologischer untersuchungen und von Großrestnach-weisen", 1990</ref>, który zestawił dotychczasowe znaleziska z badań wykopaliskowych, konopie (''Cannabis sativa L.'') znane były w Europie już w czasach [[wikipedia:pl:Neolit\|neolitycznych]], m.in. z osady [[wikipedia:pl:Kultura_ceramiki_wstęgowej_rytej\|kultury ceramiki wstęgowej]] (ok. 4500 lat p.n.e.) w [[wikipedia:pl:Eisenberg_(Turyngia)\|Eisenberg]] w [[wikipedia:pl:Turyngia\|Turyngii]] (C. Renfrew 1973, s. 163; Ch. Rätsch 1994, s. 289; wątpliwości co do tego datowania por. W. Dörfler 1990, s. 226, pkt 38). Odkryto je na stanowiskach w rejonie Alp, w Szwajcarii, a także w Czechach i w Rumunii (m.in. na osadach kultur Gumelniţa i Cucuteni — faza A). Ilość znalezisk pyłków i ziaren tych roślin oraz fragmentów wyrobów wykonanych z konopi wzrasta w następnych epokach...<ref>"Środki psychoaktywne w kulturach megalitycznych Europy środkowowschodniej. Zarys problematyki" Jerzy T. Bąbel w: "Idea megalityczna w obrządku pogrzebowym Kultury Pucharów Lejkowatych". Redakcja: Jerzy Libera, Krzysztof Tunia. Lublin-Kraków 2006. ISBN 83-88458-72-8, strona 186.</ref>		Ojczyzną dzikich [[Konopia\|konopi]] (''Cannabis ruderalis'') jest, jak się sądzi, centralna Azja. Dzikie konopie mogą osiągać wysokość do 1 m, podczas gdy formy uprawne (''Cannabis sativa'') rosną znacznie wyżej (przeciętnie 3-4 m). Roślina ta jest dzisiaj rozpowszechniona na całym świecie. Wykorzystuje się jej włókna, jadalne owoce oraz produkuje oleje, które są używane w medycynie a także do wyrobu narkotyków. Nasiona konopi mają 30 razy słabsze działanie niż żywica liści kwiatowych, okrywa owoców oraz górnych pędów żeńskich. Z żywicy tych ostatnich produkowany jest haszysz. Kiedy człowiek zaczął użytkować konopie do celów utylitarnych, a kiedy zaś zapoznano się z ich właściwościami halucynogennymi, nie bardzo wiadomo. Opinie na ten temat są bowiem zróżnicowane. Jak wynika z pracy W. Dörflera<ref>Walter Dörfler, "Prähistorische Zeitschrift", vol. 65, "Die geschichte des hanfanbaus in Mitteleuropa aufgrund palynologischer untersuchungen und von Großrestnach-weisen", 1990</ref>, który zestawił dotychczasowe znaleziska z badań wykopaliskowych, konopie (''Cannabis sativa L.'') znane były w Europie już w czasach [[wikipedia:pl:Neolit\|neolitycznych]], m.in. z osady [[wikipedia:pl:Kultura_ceramiki_wstęgowej_rytej\|kultury ceramiki wstęgowej]] (ok. 4500 lat p.n.e.) w [[wikipedia:pl:Eisenberg_(Turyngia)\|Eisenberg]] w [[wikipedia:pl:Turyngia\|Turyngii]] (C. Renfrew 1973, s. 163; Ch. Rätsch 1994, s. 289; wątpliwości co do tego datowania por. W. Dörfler 1990, s. 226, pkt 38). Odkryto je na stanowiskach w rejonie Alp, w Szwajcarii, a także w Czechach i w Rumunii (m.in. na osadach kultur Gumelniţa i Cucuteni — faza A). Ilość znalezisk pyłków i ziaren tych roślin oraz fragmentów wyrobów wykonanych z konopi wzrasta w następnych epokach...<ref>"Środki psychoaktywne w kulturach megalitycznych Europy środkowowschodniej. Zarys problematyki" Jerzy T. Bąbel w: "Idea megalityczna w obrządku pogrzebowym Kultury Pucharów Lejkowatych". Redakcja: Jerzy Libera, Krzysztof Tunia. Lublin-Kraków 2006. ISBN 83-88458-72-8, strona 186.</ref>
	[[Plik:Cannabis.jpeg\|200px\|thumb\|right\|Rysunek konopi indyjskiej (łać. "Cannabis sativa"), 1887r. ([[XIX]] wiek)]]		[[Plik:Cannabis.jpeg\|200px\|thumb\|right\|Rysunek konopi indyjskiej (łać. "Cannabis sativa"), 1887r. ([[XIX]] wiek)]]
	W Azji natomiast, najstarsze znalezisko konopii (używanych najprawdopodobniej w celach odurzających), pochodzi z XVII w p.n.e. Odkrycia dokonano w 2008r., na pustyni [[:pl:wikipedia\|Gobi]] w kompleksie grobowym Yanghai w pobliżu [[:pl:wikipedia:Turfan\|Turfan]] (ang. Turpan) w Chinach.		W Azji natomiast, najstarsze znalezisko konopii (używanych najprawdopodobniej w celach odurzających), pochodzi z XVII w p.n.e. Odkrycia dokonano w 2008r., na pustyni [[:pl:wikipedia\|Gobi]] w kompleksie grobowym Yanghai w pobliżu [[:pl:wikipedia:Turfan\|Turfan]] (ang. Turpan) w Chinach. Przy z zwłokach, ok. 45 letniego mężczyzny o jasnej skórze i niebieskich oczach (ang. [[:wikipedia:Caucasian_race\|caucasian race]]) wraz z innymi drogimi przedmiotami, znaleziono prawie 800 gramów suszu z [[Konopia\|konopi indyjskich]].<ref>[http://www.nbcnews.com/id/28034925/ns/technology_and_science-science/t/worlds-oldest-marijuana-stash-totally-busted/#.Uf-lUG0xLII NBC News, World's oldest marijuana stash totally busted], 2012r.</ref><ref>[http://www.focus.pl/newsy/zobacz/publikacje/najstarsza-na-swiecie-marihuana/ Najstarsza na świecie marihuana], Focus.pl, 18/12/08</ref>

	== Daty i zapiski ==		== Daty i zapiski ==

← poprzednia wersja		Wersja z 18:19, 2 sie 2021
Linia 1:		Linia 1:
	Ojczyzną dzikich [[Konopie\|konopi]] (''Cannabis ruderalis'') jest, jak się sądzi, centralna Azja. Dzikie konopie mogą osiągać wysokość do 1 m, podczas gdy formy uprawne (''Cannabis sativa'') rosną znacznie wyżej (przeciętnie 3-4 m). Roślina ta jest dzisiaj rozpowszechniona na całym świecie.		Ojczyzną dzikich [[Konopie\|konopi]] (''Cannabis ruderalis'') jest, jak się sądzi, centralna Azja. Dzikie konopie mogą osiągać wysokość do 1 m, podczas gdy formy uprawne (''Cannabis sativa'') rosną znacznie wyżej (przeciętnie 3-4 m). Roślina ta jest dzisiaj rozpowszechniona na całym świecie.

	{{Cytat\|Luca Fumagalli z Uniwersytetu w Lozannie stanął na czele międzynarodowego zespołu naukowego z Chin, Wielkiej Brytanii, Indii, Pakistanu i Kataru, którego członkowie przeanalizowali genom 110 roślin reprezentujących pełne spektrum odmian Cannabis. Na tej podstawie zidentyfikowali czas, źródło udomowienia, wzorce różnicowania się po udomowieniu oraz współczesne zróżnicowanie genetyczne konopi. Wykazaliśmy, że gatunek C. sativa został po raz pierwszy udomowiony we wczesnym neolicie w Azji Wschodniej i że wszystkie obecnie występujące odmiany pochodzą od dzikich i uprawnych odmian z terenu współczesnych Chin. Z danych genetycznych wynika, że do udomowienia doszło około 12 000 lat temu i zbiega się ono w czasie z pojawieniem się na terenie południowych Chin i Tajwanu ceramiki sznurowej. W materiale archeologicznym z kolejnych tysiącleci pojawia się coraz więcej śladów konopi. Znamy np. japońską ceramikę sprzed 10 000 lat skojarzoną z nasionami, a 7500 lat temu w Chinach i Japonii stale pojawiają się artefakty powiązane z Cannabis.<ref>{{cite web \|last1=Błoński \|first1=Mariusz \|title=Wiemy, gdzie i kiedy udomowiono konopie oraz jak rozprzestrzeniły się po świecie \|url=https://kopalniawiedzy.pl/konopie-Cannabis-sativa-narkotyk-wlokno-olej-marihuana,34007 \|accessdate=2 August 2021}}</ref>}}		{{Cytat\|Luca Fumagalli z Uniwersytetu w Lozannie stanął na czele międzynarodowego zespołu naukowego z Chin, Wielkiej Brytanii, Indii, Pakistanu i Kataru, którego członkowie przeanalizowali genom 110 roślin reprezentujących pełne spektrum odmian Cannabis. Na tej podstawie zidentyfikowali czas, źródło udomowienia, wzorce różnicowania się po udomowieniu oraz współczesne zróżnicowanie genetyczne konopi. Wykazaliśmy, że gatunek Cannabis sativa został po raz pierwszy udomowiony we wczesnym neolicie w Azji Wschodniej i że wszystkie obecnie występujące odmiany pochodzą od dzikich i uprawnych odmian z terenu współczesnych Chin. Z danych genetycznych wynika, że do udomowienia doszło około 12 000 lat temu i zbiega się ono w czasie z pojawieniem się na terenie południowych Chin i Tajwanu ceramiki sznurowej. W materiale archeologicznym z kolejnych tysiącleci pojawia się coraz więcej śladów konopi. Znamy np. japońską ceramikę sprzed 10 000 lat skojarzoną z nasionami, a 7500 lat temu w Chinach i Japonii stale pojawiają się artefakty powiązane z Cannabis.<ref>{{cite web \|last1=Błoński \|first1=Mariusz \|title=Wiemy, gdzie i kiedy udomowiono konopie oraz jak rozprzestrzeniły się po świecie \|url=https://kopalniawiedzy.pl/konopie-Cannabis-sativa-narkotyk-wlokno-olej-marihuana,34007 \|accessdate=2 August 2021}}</ref>}}

	Fatunek ''Cannabis sativa'' został po raz pierwszy udomowiony we wczesnym neolicie w Azji Wschodniej i wszystkie obecnie występujące odmiany pochodzą od dzikich i uprawnych odmian z terenu współczesnych Chin. Z danych genetycznych wynika, że do udomowienia doszło około 12 000 lat temu i zbiega się ono w czasie z pojawieniem się na terenie południowych Chin i Tajwanu ceramiki sznurowej. W materiale archeologicznym z kolejnych tysiącleci pojawia się coraz więcej śladów konopi. Znamy np. japońską ceramikę sprzed 10 000 lat skojarzoną z nasionami, a 7500 lat temu w Chinach i Japonii stale pojawiają się artefakty powiązane z Cannabis.

	Wykorzystuje się jej włókna, jadalne owoce oraz produkuje oleje, które są używane w medycynie a także do wyrobu narkotyków. Nasiona konopi mają 30 razy słabsze działanie niż żywica liści kwiatowych, okrywa owoców oraz górnych pędów żeńskich. Z żywicy tych ostatnich produkowany jest haszysz. Kiedy człowiek zaczął użytkować konopie do celów utylitarnych, a kiedy zaś zapoznano się z ich właściwościami halucynogennymi, nie bardzo wiadomo. Opinie na ten temat są bowiem zróżnicowane. Jak wynika z pracy W. Dörflera<ref>Walter Dörfler, "Prähistorische Zeitschrift", vol. 65, "Die geschichte des hanfanbaus in Mitteleuropa aufgrund palynologischer untersuchungen und von Großrestnach-weisen", 1990</ref>, który zestawił dotychczasowe znaleziska z badań wykopaliskowych, konopie (''Cannabis sativa L.'') znane były w Europie już w czasach [[wikipedia:pl:Neolit\|neolitycznych]], m.in. z osady [[wikipedia:pl:Kultura_ceramiki_wstęgowej_rytej\|kultury ceramiki wstęgowej]] (ok. 4500 lat p.n.e.) w [[wikipedia:pl:Eisenberg_(Turyngia)\|Eisenberg]] w [[wikipedia:pl:Turyngia\|Turyngii]] (C. Renfrew 1973, s. 163; Ch. Rätsch 1994, s. 289; wątpliwości co do tego datowania por. W. Dörfler 1990, s. 226, pkt 38). Odkryto je na stanowiskach w rejonie Alp, w Szwajcarii, a także w Czechach i w Rumunii (m.in. na osadach kultur Gumelniţa i Cucuteni — faza A). Ilość znalezisk pyłków i ziaren tych roślin oraz fragmentów wyrobów wykonanych z konopi wzrasta w następnych epokach...<ref>"Środki psychoaktywne w kulturach megalitycznych Europy środkowowschodniej. Zarys problematyki" Jerzy T. Bąbel w: "Idea megalityczna w obrządku pogrzebowym Kultury Pucharów Lejkowatych". Redakcja: Jerzy Libera, Krzysztof Tunia. Lublin-Kraków 2006. ISBN 83-88458-72-8, strona 186.</ref>		Wykorzystuje się jej włókna, jadalne owoce oraz produkuje oleje, które są używane w medycynie a także do wyrobu narkotyków. Nasiona konopi mają 30 razy słabsze działanie niż żywica liści kwiatowych, okrywa owoców oraz górnych pędów żeńskich. Z żywicy tych ostatnich produkowany jest haszysz. Kiedy człowiek zaczął użytkować konopie do celów utylitarnych, a kiedy zaś zapoznano się z ich właściwościami halucynogennymi, nie bardzo wiadomo. Opinie na ten temat są bowiem zróżnicowane. Jak wynika z pracy W. Dörflera<ref>Walter Dörfler, "Prähistorische Zeitschrift", vol. 65, "Die geschichte des hanfanbaus in Mitteleuropa aufgrund palynologischer untersuchungen und von Großrestnach-weisen", 1990</ref>, który zestawił dotychczasowe znaleziska z badań wykopaliskowych, konopie (''Cannabis sativa L.'') znane były w Europie już w czasach [[wikipedia:pl:Neolit\|neolitycznych]], m.in. z osady [[wikipedia:pl:Kultura_ceramiki_wstęgowej_rytej\|kultury ceramiki wstęgowej]] (ok. 4500 lat p.n.e.) w [[wikipedia:pl:Eisenberg_(Turyngia)\|Eisenberg]] w [[wikipedia:pl:Turyngia\|Turyngii]] (C. Renfrew 1973, s. 163; Ch. Rätsch 1994, s. 289; wątpliwości co do tego datowania por. W. Dörfler 1990, s. 226, pkt 38). Odkryto je na stanowiskach w rejonie Alp, w Szwajcarii, a także w Czechach i w Rumunii (m.in. na osadach kultur Gumelniţa i Cucuteni — faza A). Ilość znalezisk pyłków i ziaren tych roślin oraz fragmentów wyrobów wykonanych z konopi wzrasta w następnych epokach...<ref>"Środki psychoaktywne w kulturach megalitycznych Europy środkowowschodniej. Zarys problematyki" Jerzy T. Bąbel w: "Idea megalityczna w obrządku pogrzebowym Kultury Pucharów Lejkowatych". Redakcja: Jerzy Libera, Krzysztof Tunia. Lublin-Kraków 2006. ISBN 83-88458-72-8, strona 186.</ref>

← poprzednia wersja		Wersja z 18:18, 2 sie 2021
Linia 1:		Linia 1:
	Ojczyzną dzikich [[Konopie\|konopi]] (''Cannabis ruderalis'') jest, jak się sądzi, centralna Azja. Dzikie konopie mogą osiągać wysokość do 1 m, podczas gdy formy uprawne (''Cannabis sativa'') rosną znacznie wyżej (przeciętnie 3-4 m). Roślina ta jest dzisiaj rozpowszechniona na całym świecie. Wykorzystuje się jej włókna, jadalne owoce oraz produkuje oleje, które są używane w medycynie a także do wyrobu narkotyków. Nasiona konopi mają 30 razy słabsze działanie niż żywica liści kwiatowych, okrywa owoców oraz górnych pędów żeńskich. Z żywicy tych ostatnich produkowany jest haszysz. Kiedy człowiek zaczął użytkować konopie do celów utylitarnych, a kiedy zaś zapoznano się z ich właściwościami halucynogennymi, nie bardzo wiadomo. Opinie na ten temat są bowiem zróżnicowane. Jak wynika z pracy W. Dörflera<ref>Walter Dörfler, "Prähistorische Zeitschrift", vol. 65, "Die geschichte des hanfanbaus in Mitteleuropa aufgrund palynologischer untersuchungen und von Großrestnach-weisen", 1990</ref>, który zestawił dotychczasowe znaleziska z badań wykopaliskowych, konopie (''Cannabis sativa L.'') znane były w Europie już w czasach [[wikipedia:pl:Neolit\|neolitycznych]], m.in. z osady [[wikipedia:pl:Kultura_ceramiki_wstęgowej_rytej\|kultury ceramiki wstęgowej]] (ok. 4500 lat p.n.e.) w [[wikipedia:pl:Eisenberg_(Turyngia)\|Eisenberg]] w [[wikipedia:pl:Turyngia\|Turyngii]] (C. Renfrew 1973, s. 163; Ch. Rätsch 1994, s. 289; wątpliwości co do tego datowania por. W. Dörfler 1990, s. 226, pkt 38). Odkryto je na stanowiskach w rejonie Alp, w Szwajcarii, a także w Czechach i w Rumunii (m.in. na osadach kultur Gumelniţa i Cucuteni — faza A). Ilość znalezisk pyłków i ziaren tych roślin oraz fragmentów wyrobów wykonanych z konopi wzrasta w następnych epokach...<ref>"Środki psychoaktywne w kulturach megalitycznych Europy środkowowschodniej. Zarys problematyki" Jerzy T. Bąbel w: "Idea megalityczna w obrządku pogrzebowym Kultury Pucharów Lejkowatych". Redakcja: Jerzy Libera, Krzysztof Tunia. Lublin-Kraków 2006. ISBN 83-88458-72-8, strona 186.</ref>		Ojczyzną dzikich [[Konopie\|konopi]] (''Cannabis ruderalis'') jest, jak się sądzi, centralna Azja. Dzikie konopie mogą osiągać wysokość do 1 m, podczas gdy formy uprawne (''Cannabis sativa'') rosną znacznie wyżej (przeciętnie 3-4 m). Roślina ta jest dzisiaj rozpowszechniona na całym świecie.

			{{Cytat\|Luca Fumagalli z Uniwersytetu w Lozannie stanął na czele międzynarodowego zespołu naukowego z Chin, Wielkiej Brytanii, Indii, Pakistanu i Kataru, którego członkowie przeanalizowali genom 110 roślin reprezentujących pełne spektrum odmian Cannabis. Na tej podstawie zidentyfikowali czas, źródło udomowienia, wzorce różnicowania się po udomowieniu oraz współczesne zróżnicowanie genetyczne konopi. Wykazaliśmy, że gatunek C. sativa został po raz pierwszy udomowiony we wczesnym neolicie w Azji Wschodniej i że wszystkie obecnie występujące odmiany pochodzą od dzikich i uprawnych odmian z terenu współczesnych Chin. Z danych genetycznych wynika, że do udomowienia doszło około 12 000 lat temu i zbiega się ono w czasie z pojawieniem się na terenie południowych Chin i Tajwanu ceramiki sznurowej. W materiale archeologicznym z kolejnych tysiącleci pojawia się coraz więcej śladów konopi. Znamy np. japońską ceramikę sprzed 10 000 lat skojarzoną z nasionami, a 7500 lat temu w Chinach i Japonii stale pojawiają się artefakty powiązane z Cannabis.<ref>{{cite web \|last1=Błoński \|first1=Mariusz \|title=Wiemy, gdzie i kiedy udomowiono konopie oraz jak rozprzestrzeniły się po świecie \|url=https://kopalniawiedzy.pl/konopie-Cannabis-sativa-narkotyk-wlokno-olej-marihuana,34007 \|accessdate=2 August 2021}}</ref>}}

			Fatunek ''Cannabis sativa'' został po raz pierwszy udomowiony we wczesnym neolicie w Azji Wschodniej i wszystkie obecnie występujące odmiany pochodzą od dzikich i uprawnych odmian z terenu współczesnych Chin. Z danych genetycznych wynika, że do udomowienia doszło około 12 000 lat temu i zbiega się ono w czasie z pojawieniem się na terenie południowych Chin i Tajwanu ceramiki sznurowej. W materiale archeologicznym z kolejnych tysiącleci pojawia się coraz więcej śladów konopi. Znamy np. japońską ceramikę sprzed 10 000 lat skojarzoną z nasionami, a 7500 lat temu w Chinach i Japonii stale pojawiają się artefakty powiązane z Cannabis.

			Wykorzystuje się jej włókna, jadalne owoce oraz produkuje oleje, które są używane w medycynie a także do wyrobu narkotyków. Nasiona konopi mają 30 razy słabsze działanie niż żywica liści kwiatowych, okrywa owoców oraz górnych pędów żeńskich. Z żywicy tych ostatnich produkowany jest haszysz. Kiedy człowiek zaczął użytkować konopie do celów utylitarnych, a kiedy zaś zapoznano się z ich właściwościami halucynogennymi, nie bardzo wiadomo. Opinie na ten temat są bowiem zróżnicowane. Jak wynika z pracy W. Dörflera<ref>Walter Dörfler, "Prähistorische Zeitschrift", vol. 65, "Die geschichte des hanfanbaus in Mitteleuropa aufgrund palynologischer untersuchungen und von Großrestnach-weisen", 1990</ref>, który zestawił dotychczasowe znaleziska z badań wykopaliskowych, konopie (''Cannabis sativa L.'') znane były w Europie już w czasach [[wikipedia:pl:Neolit\|neolitycznych]], m.in. z osady [[wikipedia:pl:Kultura_ceramiki_wstęgowej_rytej\|kultury ceramiki wstęgowej]] (ok. 4500 lat p.n.e.) w [[wikipedia:pl:Eisenberg_(Turyngia)\|Eisenberg]] w [[wikipedia:pl:Turyngia\|Turyngii]] (C. Renfrew 1973, s. 163; Ch. Rätsch 1994, s. 289; wątpliwości co do tego datowania por. W. Dörfler 1990, s. 226, pkt 38). Odkryto je na stanowiskach w rejonie Alp, w Szwajcarii, a także w Czechach i w Rumunii (m.in. na osadach kultur Gumelniţa i Cucuteni — faza A). Ilość znalezisk pyłków i ziaren tych roślin oraz fragmentów wyrobów wykonanych z konopi wzrasta w następnych epokach...<ref>"Środki psychoaktywne w kulturach megalitycznych Europy środkowowschodniej. Zarys problematyki" Jerzy T. Bąbel w: "Idea megalityczna w obrządku pogrzebowym Kultury Pucharów Lejkowatych". Redakcja: Jerzy Libera, Krzysztof Tunia. Lublin-Kraków 2006. ISBN 83-88458-72-8, strona 186.</ref>
	[[Plik:Cannabis.jpeg\|200px\|thumb\|right\|Rysunek konopi indyjskiej (łać. "Cannabis sativa"), 1887r. ([[XIX]] wiek)]]		[[Plik:Cannabis.jpeg\|200px\|thumb\|right\|Rysunek konopi indyjskiej (łać. "Cannabis sativa"), 1887r. ([[XIX]] wiek)]]
	W Azji natomiast, najstarsze znalezisko konopii (używanych najprawdopodobniej w celach odurzających), pochodzi z XVII w p.n.e. Odkrycia dokonano w 2008r., na pustyni [[:pl:wikipedia\|Gobi]] w kompleksie grobowym Yanghai w pobliżu [[:pl:wikipedia:Turfan\|Turfan]] (ang. Turpan) w Chinach. Przy z zwłokach, ok. 45 letniego mężczyzny o jasnej skórze i niebieskich oczach (ang. [[:wikipedia:Caucasian_race\|caucasian race]]) wraz z innymi drogimi przedmiotami, znaleziono prawie 800 gramów suszu z [[Konopie\|konopi indyjskich]].<ref>[http://www.nbcnews.com/id/28034925/ns/technology_and_science-science/t/worlds-oldest-marijuana-stash-totally-busted/#.Uf-lUG0xLII NBC News, World's oldest marijuana stash totally busted], 2012r.</ref><ref>[http://www.focus.pl/newsy/zobacz/publikacje/najstarsza-na-swiecie-marihuana/ Najstarsza na świecie marihuana], Focus.pl, 18/12/08</ref>		W Azji natomiast, najstarsze znalezisko konopii (używanych najprawdopodobniej w celach odurzających), pochodzi z XVII w p.n.e. Odkrycia dokonano w 2008r., na pustyni [[:pl:wikipedia\|Gobi]] w kompleksie grobowym Yanghai w pobliżu [[:pl:wikipedia:Turfan\|Turfan]] (ang. Turpan) w Chinach. Przy z zwłokach, ok. 45 letniego mężczyzny o jasnej skórze i niebieskich oczach (ang. [[:wikipedia:Caucasian_race\|caucasian race]]) wraz z innymi drogimi przedmiotami, znaleziono prawie 800 gramów suszu z [[Konopie\|konopi indyjskich]].<ref>[http://www.nbcnews.com/id/28034925/ns/technology_and_science-science/t/worlds-oldest-marijuana-stash-totally-busted/#.Uf-lUG0xLII NBC News, World's oldest marijuana stash totally busted], 2012r.</ref><ref>[http://www.focus.pl/newsy/zobacz/publikacje/najstarsza-na-swiecie-marihuana/ Najstarsza na świecie marihuana], Focus.pl, 18/12/08</ref>

← poprzednia wersja		Wersja z 16:25, 7 cze 2015
Linia 26:		Linia 26:
	* najdawniejszym świadectwem uprawy konopi ([[Vpne\|V]] w p.n.e. ) w Europie jest następująca wzmianka [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodota]], księga IV, 74, o [[wikipedia:pl:Scytowie\|Scytach]]<ref name="Sara"/>: {{Cytat\|W ich ziemi rosną konopie, bardzo podobne do lnu, pomijając wzrost i grubość, bo pod tym względem przewyższają len. Rosną i w stanie dzikim i są zasiewane. [[wikipedia:pl:Trakowie\|Trakowie]] robią z nich odzienia...}}		* najdawniejszym świadectwem uprawy konopi ([[Vpne\|V]] w p.n.e. ) w Europie jest następująca wzmianka [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodota]], księga IV, 74, o [[wikipedia:pl:Scytowie\|Scytach]]<ref name="Sara"/>: {{Cytat\|W ich ziemi rosną konopie, bardzo podobne do lnu, pomijając wzrost i grubość, bo pod tym względem przewyższają len. Rosną i w stanie dzikim i są zasiewane. [[wikipedia:pl:Trakowie\|Trakowie]] robią z nich odzienia...}}
	* w swoich "[[:pl:Dzieje_(Herodot)\|Dziejach]]" [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodot]] pisze {{Cytat\|Tych więc konopi nasienie biorą Scytowie i wchodzą pod filcowe namioty; potem rzucają ziarna na rozżarzone kamienie: rzucane zaczynają dymić i wytwarzają taką parę, że żadna helleńska łaźnia parowa nie mogłaby jej przewyższyć}}		* w swoich "[[:pl:Dzieje_(Herodot)\|Dziejach]]" [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodot]] pisze {{Cytat\|Tych więc konopi nasienie biorą Scytowie i wchodzą pod filcowe namioty; potem rzucają ziarna na rozżarzone kamienie: rzucane zaczynają dymić i wytwarzają taką parę, że żadna helleńska łaźnia parowa nie mogłaby jej przewyższyć}}
	Potwierdzają to też niedawne (2013-14r.) znaleziska na [[:pl:Kaukaz\|Kaukazie]]. Gdzie w [[wikipedia:pl:Scytowie\|scytyjskim]] grobowcu. liczącym 2400 lat, znalezione zestaw złotych naczyń z czarnym osadem. Badanie kryminologów z pobliskiego [[:pl:Stawropol\|Stawropola]] stwierdziły w osadzie występowanie [[~~Konopie~~\|konopi]] i [[opium]]<ref>{{cite web\|last1=Pastuszka\|first1=Wojciech\|title=Złoto, opium i marihuana\|url=http://archeowiesci.pl/2015/06/01/zloto-opium-i-marihuana/\|website=Archeowieści\|accessdate=7 June 2015}}</ref>.		Potwierdzają to też niedawne (2013-14r.) znaleziska na [[:pl:Kaukaz\|Kaukazie]]. Gdzie w [[wikipedia:pl:Scytowie\|scytyjskim]] grobowcu. liczącym 2400 lat, znalezione zestaw złotych naczyń z czarnym osadem. Badanie kryminologów z pobliskiego [[:pl:Stawropol\|Stawropola]] stwierdziły w osadzie występowanie [[Konopia\|konopi]] i [[opium]]<ref>{{cite web\|last1=Pastuszka\|first1=Wojciech\|title=Złoto, opium i marihuana\|url=http://archeowiesci.pl/2015/06/01/zloto-opium-i-marihuana/\|website=Archeowieści\|accessdate=7 June 2015}}</ref>.
	* świadectwo o uprawie konopi w [[wikipedia:pl:Galia\|Galii]] za czasów [[wikipedia:pl:Karolingowie\|Karolingów]] ([[VIII]]-[[IX]] wiek) daje Capitula redevillis cp. 62, gdzie konopie występują jako ''canava''<ref>Hoops J., "Reallexikon der Germanischen Altertumskunde", II, 445, Strassburg, 1913-1915. </ref>		* świadectwo o uprawie konopi w [[wikipedia:pl:Galia\|Galii]] za czasów [[wikipedia:pl:Karolingowie\|Karolingów]] ([[VIII]]-[[IX]] wiek) daje Capitula redevillis cp. 62, gdzie konopie występują jako ''canava''<ref>Hoops J., "Reallexikon der Germanischen Altertumskunde", II, 445, Strassburg, 1913-1915. </ref>
	* odpowiednio spreparowane konopie służyły w średniowieczu ([[XII]] w.) jako leczniczy plaster<ref name="Babel"/>		* odpowiednio spreparowane konopie służyły w średniowieczu ([[XII]] w.) jako leczniczy plaster<ref name="Babel"/>

← poprzednia wersja		Wersja z 16:21, 7 cze 2015
Linia 26:		Linia 26:
	* najdawniejszym świadectwem uprawy konopi ([[Vpne\|V]] w p.n.e. ) w Europie jest następująca wzmianka [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodota]], księga IV, 74, o [[wikipedia:pl:Scytowie\|Scytach]]<ref name="Sara"/>: {{Cytat\|W ich ziemi rosną konopie, bardzo podobne do lnu, pomijając wzrost i grubość, bo pod tym względem przewyższają len. Rosną i w stanie dzikim i są zasiewane. [[wikipedia:pl:Trakowie\|Trakowie]] robią z nich odzienia...}}		* najdawniejszym świadectwem uprawy konopi ([[Vpne\|V]] w p.n.e. ) w Europie jest następująca wzmianka [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodota]], księga IV, 74, o [[wikipedia:pl:Scytowie\|Scytach]]<ref name="Sara"/>: {{Cytat\|W ich ziemi rosną konopie, bardzo podobne do lnu, pomijając wzrost i grubość, bo pod tym względem przewyższają len. Rosną i w stanie dzikim i są zasiewane. [[wikipedia:pl:Trakowie\|Trakowie]] robią z nich odzienia...}}
	* w swoich "[[:pl:Dzieje_(Herodot)\|Dziejach]]" [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodot]] pisze {{Cytat\|Tych więc konopi nasienie biorą Scytowie i wchodzą pod filcowe namioty; potem rzucają ziarna na rozżarzone kamienie: rzucane zaczynają dymić i wytwarzają taką parę, że żadna helleńska łaźnia parowa nie mogłaby jej przewyższyć}}		* w swoich "[[:pl:Dzieje_(Herodot)\|Dziejach]]" [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodot]] pisze {{Cytat\|Tych więc konopi nasienie biorą Scytowie i wchodzą pod filcowe namioty; potem rzucają ziarna na rozżarzone kamienie: rzucane zaczynają dymić i wytwarzają taką parę, że żadna helleńska łaźnia parowa nie mogłaby jej przewyższyć}}
	Potwierdzają to też niedawne (2013-14r.) znaleziska na [[:pl:Kaukaz\|Kaukazie]]. Gdzie w [[wikipedia:pl:Scytowie\|scytyjskim]] grobowcu. liczącym 2400 lat, znalezione zestaw złotych naczyń z czarnym osadem. Badanie kryminologów z pobliskiego [[:pl:Stawropol\|Stawropola]] stwierdziły w osadzie występowanie [[Konopie\|konopi]] i [[opium]].		Potwierdzają to też niedawne (2013-14r.) znaleziska na [[:pl:Kaukaz\|Kaukazie]]. Gdzie w [[wikipedia:pl:Scytowie\|scytyjskim]] grobowcu. liczącym 2400 lat, znalezione zestaw złotych naczyń z czarnym osadem. Badanie kryminologów z pobliskiego [[:pl:Stawropol\|Stawropola]] stwierdziły w osadzie występowanie [[Konopie\|konopi]] i [[opium]]<ref>{{cite web\|last1=Pastuszka\|first1=Wojciech\|title=Złoto, opium i marihuana\|url=http://archeowiesci.pl/2015/06/01/zloto-opium-i-marihuana/\|website=Archeowieści\|accessdate=7 June 2015}}</ref>.
	* świadectwo o uprawie konopi w [[wikipedia:pl:Galia\|Galii]] za czasów [[wikipedia:pl:Karolingowie\|Karolingów]] ([[VIII]]-[[IX]] wiek) daje Capitula redevillis cp. 62, gdzie konopie występują jako ''canava''<ref>Hoops J., "Reallexikon der Germanischen Altertumskunde", II, 445, Strassburg, 1913-1915. </ref>		* świadectwo o uprawie konopi w [[wikipedia:pl:Galia\|Galii]] za czasów [[wikipedia:pl:Karolingowie\|Karolingów]] ([[VIII]]-[[IX]] wiek) daje Capitula redevillis cp. 62, gdzie konopie występują jako ''canava''<ref>Hoops J., "Reallexikon der Germanischen Altertumskunde", II, 445, Strassburg, 1913-1915. </ref>
	* odpowiednio spreparowane konopie służyły w średniowieczu ([[XII]] w.) jako leczniczy plaster<ref name="Babel"/>		* odpowiednio spreparowane konopie służyły w średniowieczu ([[XII]] w.) jako leczniczy plaster<ref name="Babel"/>

← poprzednia wersja		Wersja z 23:20, 27 lip 2015
Linia 1:		Linia 1:
	Ojczyzną dzikich [[~~Konopia~~\|konopi]] (''Cannabis ruderalis'') jest, jak się sądzi, centralna Azja. Dzikie konopie mogą osiągać wysokość do 1 m, podczas gdy formy uprawne (''Cannabis sativa'') rosną znacznie wyżej (przeciętnie 3-4 m). Roślina ta jest dzisiaj rozpowszechniona na całym świecie. Wykorzystuje się jej włókna, jadalne owoce oraz produkuje oleje, które są używane w medycynie a także do wyrobu narkotyków. Nasiona konopi mają 30 razy słabsze działanie niż żywica liści kwiatowych, okrywa owoców oraz górnych pędów żeńskich. Z żywicy tych ostatnich produkowany jest haszysz. Kiedy człowiek zaczął użytkować konopie do celów utylitarnych, a kiedy zaś zapoznano się z ich właściwościami halucynogennymi, nie bardzo wiadomo. Opinie na ten temat są bowiem zróżnicowane. Jak wynika z pracy W. Dörflera<ref>Walter Dörfler, "Prähistorische Zeitschrift", vol. 65, "Die geschichte des hanfanbaus in Mitteleuropa aufgrund palynologischer untersuchungen und von Großrestnach-weisen", 1990</ref>, który zestawił dotychczasowe znaleziska z badań wykopaliskowych, konopie (''Cannabis sativa L.'') znane były w Europie już w czasach [[wikipedia:pl:Neolit\|neolitycznych]], m.in. z osady [[wikipedia:pl:Kultura_ceramiki_wstęgowej_rytej\|kultury ceramiki wstęgowej]] (ok. 4500 lat p.n.e.) w [[wikipedia:pl:Eisenberg_(Turyngia)\|Eisenberg]] w [[wikipedia:pl:Turyngia\|Turyngii]] (C. Renfrew 1973, s. 163; Ch. Rätsch 1994, s. 289; wątpliwości co do tego datowania por. W. Dörfler 1990, s. 226, pkt 38). Odkryto je na stanowiskach w rejonie Alp, w Szwajcarii, a także w Czechach i w Rumunii (m.in. na osadach kultur Gumelniţa i Cucuteni — faza A). Ilość znalezisk pyłków i ziaren tych roślin oraz fragmentów wyrobów wykonanych z konopi wzrasta w następnych epokach...<ref>"Środki psychoaktywne w kulturach megalitycznych Europy środkowowschodniej. Zarys problematyki" Jerzy T. Bąbel w: "Idea megalityczna w obrządku pogrzebowym Kultury Pucharów Lejkowatych". Redakcja: Jerzy Libera, Krzysztof Tunia. Lublin-Kraków 2006. ISBN 83-88458-72-8, strona 186.</ref>		Ojczyzną dzikich [[Konopie\|konopi]] (''Cannabis ruderalis'') jest, jak się sądzi, centralna Azja. Dzikie konopie mogą osiągać wysokość do 1 m, podczas gdy formy uprawne (''Cannabis sativa'') rosną znacznie wyżej (przeciętnie 3-4 m). Roślina ta jest dzisiaj rozpowszechniona na całym świecie. Wykorzystuje się jej włókna, jadalne owoce oraz produkuje oleje, które są używane w medycynie a także do wyrobu narkotyków. Nasiona konopi mają 30 razy słabsze działanie niż żywica liści kwiatowych, okrywa owoców oraz górnych pędów żeńskich. Z żywicy tych ostatnich produkowany jest haszysz. Kiedy człowiek zaczął użytkować konopie do celów utylitarnych, a kiedy zaś zapoznano się z ich właściwościami halucynogennymi, nie bardzo wiadomo. Opinie na ten temat są bowiem zróżnicowane. Jak wynika z pracy W. Dörflera<ref>Walter Dörfler, "Prähistorische Zeitschrift", vol. 65, "Die geschichte des hanfanbaus in Mitteleuropa aufgrund palynologischer untersuchungen und von Großrestnach-weisen", 1990</ref>, który zestawił dotychczasowe znaleziska z badań wykopaliskowych, konopie (''Cannabis sativa L.'') znane były w Europie już w czasach [[wikipedia:pl:Neolit\|neolitycznych]], m.in. z osady [[wikipedia:pl:Kultura_ceramiki_wstęgowej_rytej\|kultury ceramiki wstęgowej]] (ok. 4500 lat p.n.e.) w [[wikipedia:pl:Eisenberg_(Turyngia)\|Eisenberg]] w [[wikipedia:pl:Turyngia\|Turyngii]] (C. Renfrew 1973, s. 163; Ch. Rätsch 1994, s. 289; wątpliwości co do tego datowania por. W. Dörfler 1990, s. 226, pkt 38). Odkryto je na stanowiskach w rejonie Alp, w Szwajcarii, a także w Czechach i w Rumunii (m.in. na osadach kultur Gumelniţa i Cucuteni — faza A). Ilość znalezisk pyłków i ziaren tych roślin oraz fragmentów wyrobów wykonanych z konopi wzrasta w następnych epokach...<ref>"Środki psychoaktywne w kulturach megalitycznych Europy środkowowschodniej. Zarys problematyki" Jerzy T. Bąbel w: "Idea megalityczna w obrządku pogrzebowym Kultury Pucharów Lejkowatych". Redakcja: Jerzy Libera, Krzysztof Tunia. Lublin-Kraków 2006. ISBN 83-88458-72-8, strona 186.</ref>
	[[Plik:Cannabis.jpeg\|200px\|thumb\|right\|Rysunek konopi indyjskiej (łać. "Cannabis sativa"), 1887r. ([[XIX]] wiek)]]		[[Plik:Cannabis.jpeg\|200px\|thumb\|right\|Rysunek konopi indyjskiej (łać. "Cannabis sativa"), 1887r. ([[XIX]] wiek)]]
	W Azji natomiast, najstarsze znalezisko konopii (używanych najprawdopodobniej w celach odurzających), pochodzi z XVII w p.n.e. Odkrycia dokonano w 2008r., na pustyni [[:pl:wikipedia\|Gobi]] w kompleksie grobowym Yanghai w pobliżu [[:pl:wikipedia:Turfan\|Turfan]] (ang. Turpan) w Chinach. Przy z zwłokach, ok. 45 letniego mężczyzny o jasnej skórze i niebieskich oczach (ang. [[:wikipedia:Caucasian_race\|caucasian race]]) wraz z innymi drogimi przedmiotami, znaleziono prawie 800 gramów suszu z [[~~Konopia~~\|konopi indyjskich]].<ref>[http://www.nbcnews.com/id/28034925/ns/technology_and_science-science/t/worlds-oldest-marijuana-stash-totally-busted/#.Uf-lUG0xLII NBC News, World's oldest marijuana stash totally busted], 2012r.</ref><ref>[http://www.focus.pl/newsy/zobacz/publikacje/najstarsza-na-swiecie-marihuana/ Najstarsza na świecie marihuana], Focus.pl, 18/12/08</ref>		W Azji natomiast, najstarsze znalezisko konopii (używanych najprawdopodobniej w celach odurzających), pochodzi z XVII w p.n.e. Odkrycia dokonano w 2008r., na pustyni [[:pl:wikipedia\|Gobi]] w kompleksie grobowym Yanghai w pobliżu [[:pl:wikipedia:Turfan\|Turfan]] (ang. Turpan) w Chinach. Przy z zwłokach, ok. 45 letniego mężczyzny o jasnej skórze i niebieskich oczach (ang. [[:wikipedia:Caucasian_race\|caucasian race]]) wraz z innymi drogimi przedmiotami, znaleziono prawie 800 gramów suszu z [[Konopie\|konopi indyjskich]].<ref>[http://www.nbcnews.com/id/28034925/ns/technology_and_science-science/t/worlds-oldest-marijuana-stash-totally-busted/#.Uf-lUG0xLII NBC News, World's oldest marijuana stash totally busted], 2012r.</ref><ref>[http://www.focus.pl/newsy/zobacz/publikacje/najstarsza-na-swiecie-marihuana/ Najstarsza na świecie marihuana], Focus.pl, 18/12/08</ref>

	== Daty i zapiski ==		== Daty i zapiski ==

	* Najstarsze historyczne wzmianki o uprawie konopi pochodzą z Chin, z okresu 4200-3200 p.n.e. Zarówno włókna [[~~Konopia~~\|konopi]], jak i owoce służyły tam już od [[wikipedia:pl:Neolit\|neolitu]] jako ważny roślinny materiał. Nazywano je ''ta-ma'' , tj. ''"wielkie włókno"'' lub ''"wielkie szaleństwo"''.<ref name="Babel">"Środki psychoaktywne w kulturach megalitycznych Europy środkowowschodniej. Zarys problematyki" Jerzy T. Bąbel w: "Idea megalityczna w obrządku pogrzebowym Kultury Pucharów Lejkowatych". Redakcja: Jerzy Libera, Krzysztof Tunia. Lublin-Kraków 2006. ISBN 83-88458-72-8, strona 187.</ref>		* Najstarsze historyczne wzmianki o uprawie konopi pochodzą z Chin, z okresu 4200-3200 p.n.e. Zarówno włókna [[Konopie\|konopi]], jak i owoce służyły tam już od [[wikipedia:pl:Neolit\|neolitu]] jako ważny roślinny materiał. Nazywano je ''ta-ma'' , tj. ''"wielkie włókno"'' lub ''"wielkie szaleństwo"''.<ref name="Babel">"Środki psychoaktywne w kulturach megalitycznych Europy środkowowschodniej. Zarys problematyki" Jerzy T. Bąbel w: "Idea megalityczna w obrządku pogrzebowym Kultury Pucharów Lejkowatych". Redakcja: Jerzy Libera, Krzysztof Tunia. Lublin-Kraków 2006. ISBN 83-88458-72-8, strona 187.</ref>
	* Pierwsze pisemne wzmianki o [[~~Konopia~~\|konopii]] pochodzą ze starożytnych [[wikipedia:pl:Chiny\|Chin]]. Chwalono w nich smaczne i odżywcze nasiona jak i niezwykle wytrzymałe włókna. W książce o medycynie sprzed ponad 4 tysięcy lat, [[Shen Nung Pen Ts'ao Ching]], opisany jest dobroczynny wpływ [[~~Konopia~~\|konopii]] przeciwko [[wikipedia:pl:Malaria\|malarii]], [[wikipedia:pl:Choroby reumatyczne\|reumatyzmowi]] i wielu innym chorobom.		* Pierwsze pisemne wzmianki o [[Konopie\|konopii]] pochodzą ze starożytnych [[wikipedia:pl:Chiny\|Chin]]. Chwalono w nich smaczne i odżywcze nasiona jak i niezwykle wytrzymałe włókna. W książce o medycynie sprzed ponad 4 tysięcy lat, [[Shen Nung Pen Ts'ao Ching]], opisany jest dobroczynny wpływ [[Konopie\|konopii]] przeciwko [[wikipedia:pl:Malaria\|malarii]], [[wikipedia:pl:Choroby reumatyczne\|reumatyzmowi]] i wielu innym chorobom.
	* Zapiski medyczne z przełomu wieków [[II/III]] donoszą, że okrywy owoców zmieszane z winem używano jako środek narkotyczny podawany przed operacją. Nasiona również były wykorzystywane w medycynie.<ref name="Babel"/>		* Zapiski medyczne z przełomu wieków [[II/III]] donoszą, że okrywy owoców zmieszane z winem używano jako środek narkotyczny podawany przed operacją. Nasiona również były wykorzystywane w medycynie.<ref name="Babel"/>
	* W [[wikipedia:pl:Asyria\|Asyrii]] konopie nosiły nazwę ''"kunabu"''.<ref name="Babel"/>		* W [[wikipedia:pl:Asyria\|Asyrii]] konopie nosiły nazwę ''"kunabu"''.<ref name="Babel"/>
Linia 19:		Linia 19:
	== Używanie - przykłady ==		== Używanie - przykłady ==

	* w "[[wikipedia:pl:Księga_Wyjścia\|Księdze Wyjścia]]" starego testamentu, istnieje fragment (błędnie przetłumaczony w obecnych wydaniach nowej, międzynarodowej biblii jak i [[wikipedia:pl:Biblia_Króla_Jakuba\|Biblii Króla Jakuba]]) ''"I tak powiedział Pan do Mojżesza: (23) Weź sobie najlepsze wonności: pięćset syklów obficie płynącej mirry, połowę tego, to jest dwieście pięćdziesiąt syklów wonnego cynamonu i tyleż, to jest dwieście pięćdziesiąt syklów '''wonnej trzciny''', (24) wreszcie pięćset syklów kasji, według wagi przybytku, oraz jeden hin oliwy z oliwek. (25) I uczynisz z tego święty olej do namaszczania. Będzie to wonna maść, zrobiona tak, jak to robi sporządzający wonności. Będzie to święty olej do namaszczania"''<ref>Ks. Wyjścia 30:1-38, [http://www.watchtower.org/p/biblia/ex/chapter_030.htm#bk22 Biblia Tysiąclecia]</ref> gdzie zamiast właściwych ''kwiatów [[~~Konopia~~\|konopi]]'' występuje ''wonna trzcina''. Hebrajski tekst tego zwrotu קְנֵה-בֹשֶׂם “Kuph, Nun, Hé Bet, Shin, Mem,” przetłumaczony na alfabet łaciński tworzy ¹aneh-bosm, kaneh-bosm lub kineboisin. Co po raz pierwszy zostało zinterpretowane jako "kwiat konopii" przez [[wikipedia:Sula_Benet\|Sarę Benetową]] w 1936 roku. <ref>Sara Benetowa (Sula Benet), Tracing One Word Through Different Languages. (1936). (Reprinted in The Book of Grass, 1967.)</ref><ref name="Sara">"[http://hyperreal.info/node/741 Konopie w wierzeniach i zwyczajach ludowych]" [[wikipedia:Sula_Benet\|Sara Benetowa]], 1936r.</ref> Później interpretacja ta została potwierdzona przez [[wikipedia:pl:Uniwersytet_Hebrajski\|Uniwersytet Hebrajski]] w [[wikipedia:pl:Izrael\|Izraelu]]<ref>Rowan Robinson, ''The Great Book of Hemp'', Health & Fitness, 1995, str. 89</ref> Zwrot ten pojawia się jeszcze kilka razy w biblii:		* w "[[wikipedia:pl:Księga_Wyjścia\|Księdze Wyjścia]]" starego testamentu, istnieje fragment (błędnie przetłumaczony w obecnych wydaniach nowej, międzynarodowej biblii jak i [[wikipedia:pl:Biblia_Króla_Jakuba\|Biblii Króla Jakuba]]) ''"I tak powiedział Pan do Mojżesza: (23) Weź sobie najlepsze wonności: pięćset syklów obficie płynącej mirry, połowę tego, to jest dwieście pięćdziesiąt syklów wonnego cynamonu i tyleż, to jest dwieście pięćdziesiąt syklów '''wonnej trzciny''', (24) wreszcie pięćset syklów kasji, według wagi przybytku, oraz jeden hin oliwy z oliwek. (25) I uczynisz z tego święty olej do namaszczania. Będzie to wonna maść, zrobiona tak, jak to robi sporządzający wonności. Będzie to święty olej do namaszczania"''<ref>Ks. Wyjścia 30:1-38, [http://www.watchtower.org/p/biblia/ex/chapter_030.htm#bk22 Biblia Tysiąclecia]</ref> gdzie zamiast właściwych ''kwiatów [[Konopie\|konopi]]'' występuje ''wonna trzcina''. Hebrajski tekst tego zwrotu קְנֵה-בֹשֶׂם “Kuph, Nun, Hé Bet, Shin, Mem,” przetłumaczony na alfabet łaciński tworzy ¹aneh-bosm, kaneh-bosm lub kineboisin. Co po raz pierwszy zostało zinterpretowane jako "kwiat konopii" przez [[wikipedia:Sula_Benet\|Sarę Benetową]] w 1936 roku. <ref>Sara Benetowa (Sula Benet), Tracing One Word Through Different Languages. (1936). (Reprinted in The Book of Grass, 1967.)</ref><ref name="Sara">"[http://hyperreal.info/node/741 Konopie w wierzeniach i zwyczajach ludowych]" [[wikipedia:Sula_Benet\|Sara Benetowa]], 1936r.</ref> Później interpretacja ta została potwierdzona przez [[wikipedia:pl:Uniwersytet_Hebrajski\|Uniwersytet Hebrajski]] w [[wikipedia:pl:Izrael\|Izraelu]]<ref>Rowan Robinson, ''The Great Book of Hemp'', Health & Fitness, 1995, str. 89</ref> Zwrot ten pojawia się jeszcze kilka razy w biblii:
	** Księga wyjścia 30, 23.		** Księga wyjścia 30, 23.
	** Salomon 4, 14.		** Salomon 4, 14.
Linia 26:		Linia 26:
	* najdawniejszym świadectwem uprawy konopi ([[Vpne\|V]] w p.n.e. ) w Europie jest następująca wzmianka [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodota]], księga IV, 74, o [[wikipedia:pl:Scytowie\|Scytach]]<ref name="Sara"/>: {{Cytat\|W ich ziemi rosną konopie, bardzo podobne do lnu, pomijając wzrost i grubość, bo pod tym względem przewyższają len. Rosną i w stanie dzikim i są zasiewane. [[wikipedia:pl:Trakowie\|Trakowie]] robią z nich odzienia...}}		* najdawniejszym świadectwem uprawy konopi ([[Vpne\|V]] w p.n.e. ) w Europie jest następująca wzmianka [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodota]], księga IV, 74, o [[wikipedia:pl:Scytowie\|Scytach]]<ref name="Sara"/>: {{Cytat\|W ich ziemi rosną konopie, bardzo podobne do lnu, pomijając wzrost i grubość, bo pod tym względem przewyższają len. Rosną i w stanie dzikim i są zasiewane. [[wikipedia:pl:Trakowie\|Trakowie]] robią z nich odzienia...}}
	* w swoich "[[:pl:Dzieje_(Herodot)\|Dziejach]]" [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodot]] pisze {{Cytat\|Tych więc konopi nasienie biorą Scytowie i wchodzą pod filcowe namioty; potem rzucają ziarna na rozżarzone kamienie: rzucane zaczynają dymić i wytwarzają taką parę, że żadna helleńska łaźnia parowa nie mogłaby jej przewyższyć}}		* w swoich "[[:pl:Dzieje_(Herodot)\|Dziejach]]" [[wikipedia:pl:Herodot\|Herodot]] pisze {{Cytat\|Tych więc konopi nasienie biorą Scytowie i wchodzą pod filcowe namioty; potem rzucają ziarna na rozżarzone kamienie: rzucane zaczynają dymić i wytwarzają taką parę, że żadna helleńska łaźnia parowa nie mogłaby jej przewyższyć}}
	Potwierdzają to też niedawne (2013-14r.) znaleziska na [[:pl:Kaukaz\|Kaukazie]]. Gdzie w [[wikipedia:pl:Scytowie\|scytyjskim]] grobowcu. liczącym 2400 lat, znalezione zestaw złotych naczyń z czarnym osadem. Badanie kryminologów z pobliskiego [[:pl:Stawropol\|Stawropola]] stwierdziły w osadzie występowanie [[~~Konopia~~\|konopi]] i [[opium]]<ref>{{cite web\|last1=Pastuszka\|first1=Wojciech\|title=Złoto, opium i marihuana\|url=http://archeowiesci.pl/2015/06/01/zloto-opium-i-marihuana/\|website=Archeowieści\|accessdate=7 June 2015}}</ref>.		Potwierdzają to też niedawne (2013-14r.) znaleziska na [[:pl:Kaukaz\|Kaukazie]]. Gdzie w [[wikipedia:pl:Scytowie\|scytyjskim]] grobowcu. liczącym 2400 lat, znalezione zestaw złotych naczyń z czarnym osadem. Badanie kryminologów z pobliskiego [[:pl:Stawropol\|Stawropola]] stwierdziły w osadzie występowanie [[Konopie\|konopi]] i [[opium]]<ref>{{cite web\|last1=Pastuszka\|first1=Wojciech\|title=Złoto, opium i marihuana\|url=http://archeowiesci.pl/2015/06/01/zloto-opium-i-marihuana/\|website=Archeowieści\|accessdate=7 June 2015}}</ref>.
	* świadectwo o uprawie konopi w [[wikipedia:pl:Galia\|Galii]] za czasów [[wikipedia:pl:Karolingowie\|Karolingów]] ([[VIII]]-[[IX]] wiek) daje Capitula redevillis cp. 62, gdzie konopie występują jako ''canava''<ref>Hoops J., "Reallexikon der Germanischen Altertumskunde", II, 445, Strassburg, 1913-1915. </ref>		* świadectwo o uprawie konopi w [[wikipedia:pl:Galia\|Galii]] za czasów [[wikipedia:pl:Karolingowie\|Karolingów]] ([[VIII]]-[[IX]] wiek) daje Capitula redevillis cp. 62, gdzie konopie występują jako ''canava''<ref>Hoops J., "Reallexikon der Germanischen Altertumskunde", II, 445, Strassburg, 1913-1915. </ref>
	* odpowiednio spreparowane konopie służyły w średniowieczu ([[XII]] w.) jako leczniczy plaster<ref name="Babel"/>		* odpowiednio spreparowane konopie służyły w średniowieczu ([[XII]] w.) jako leczniczy plaster<ref name="Babel"/>
	* mieszankę zrobioną z [[~~Konopia~~\|konopi]], [[Lulek_czarny\|lulka]] i [[Opium\|opium]] mieli stosować [[wikipedia:pl:Nizaryci\|nizaryci]], średniowieczna sekta muzułmańska, znana pod nazwą asasynów, tj. haszyszystów <ref>"Zbrodnia, Magia i Medycyna", John Mann, 1996r., s. 91-92, ISBN: 83-905823-0-9; "[http://hyperreal.info/node/741 Konopie w wierzeniach i zwyczajach ludowych]" [[wikipedia:Sula_Benet\|Sara Benetowa]], 1936r., s. 43-44;, "Asasyni Dzieje tajemnej sekty muzułmańskiej" W. B. Bartlett, 2004r., ISBN: 8305133141</ref>		* mieszankę zrobioną z [[Konopie\|konopi]], [[Lulek_czarny\|lulka]] i [[Opium\|opium]] mieli stosować [[wikipedia:pl:Nizaryci\|nizaryci]], średniowieczna sekta muzułmańska, znana pod nazwą asasynów, tj. haszyszystów <ref>"Zbrodnia, Magia i Medycyna", John Mann, 1996r., s. 91-92, ISBN: 83-905823-0-9; "[http://hyperreal.info/node/741 Konopie w wierzeniach i zwyczajach ludowych]" [[wikipedia:Sula_Benet\|Sara Benetowa]], 1936r., s. 43-44;, "Asasyni Dzieje tajemnej sekty muzułmańskiej" W. B. Bartlett, 2004r., ISBN: 8305133141</ref>
	* wedle receptury Szymona z Łowicza z 1535 r. (prawdopodobnie z ''"Aemilius macer de herbarum virtutibus"'' z 1532r.): ''"Kiedy komu robacy w zębiech, tedy weźmij siemienia konopnego, warz je w nowym garczku i kamienie w nie włóż rozpalone , tedy się nad parą ową nachylisz, tedy robacy wypadną — rzecz jawna jest"''<ref>[[wikipedia:pl:Henryk_Biegeleisen\|Henryk Biegeleisen]] "[http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=7780&from=publication& Lecznictwo ludu polskiego]", Kraków 1929, s. 159</ref>		* wedle receptury Szymona z Łowicza z 1535 r. (prawdopodobnie z ''"Aemilius macer de herbarum virtutibus"'' z 1532r.): ''"Kiedy komu robacy w zębiech, tedy weźmij siemienia konopnego, warz je w nowym garczku i kamienie w nie włóż rozpalone , tedy się nad parą ową nachylisz, tedy robacy wypadną — rzecz jawna jest"''<ref>[[wikipedia:pl:Henryk_Biegeleisen\|Henryk Biegeleisen]] "[http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=7780&from=publication& Lecznictwo ludu polskiego]", Kraków 1929, s. 159</ref>